جلسه ۳۹۳

یکی دیگر از شرایط علم اجمالی این است که بعداً حکم تفصیلی نیاید و یکی از آنها را خارج کند و خود مرحوم آخوند این مسئله را جزو قضیه گنجانده‌اند که وقتی علم اجمالی می‌آید، می‌گوید که منِ علم اجمالی در جایی هستم که حکم تفصیلی بر من مترتب نشود. پس وقتی که علم اجمالی می‌خواهد بیاید، از اول تکلیف خودش را تعیین کرده و از اول گفته است که این موضوع از باب شرط متأخر موضوع برای تنجّز من نیست. شرط متأخر برای تنجّز علم اجمالی در اینجا حاصل نشده است، آن شرط متأخر بقاء موضوع است بِحیث لا یَتَرتّب عَلیه الاضطِرار من ناحیة الشرعیة، و چون در اینجا محقَق نشده است لذا علم اجمالی از اول منجّز نشده است و تنجّز پیدا نکرده است، این کلام مرحوم آخوند بود. حالا ما اصلاً به کلام مرحوم آخوند کاری نداریم که بخواهیم این مسئله را رد کنیم و بحث راجع به ردّ آن نیست، ما اصلاً از ریشه مطلب را بررسی می‌کنیم.

بحث ما در آن ‌چیزی است که هم مرحوم شیخ از آن غفلت کرده است و هم مرحوم آخوند و باعث این‌همه جنجال شده‌اند و سابقین و لاحقین ...، مرحوم نائینی و آقا ضیاء و همۀ اینها این اشتباه را کرده‌اند این است که اصلاً متوجه نشده‌اند که علم اجمالی به چه تعلق می‌گیرد و حکم تفصیلی به چه تعلق می‌گیرد؟ اینها تصور کرده‌اند که علم اجمالی به دو امر ظاهر و مشخص خارجی تعلق می‌گیرد.

توضیحی در باب حقیقت علم اجمالی و تفصیلی

ببینید این بحث، بحث ریشه‌ای است؛ در مقام تکلیف دو جور تکلیف داریم؛ یک وقت حکم از طرف مولا به فرد مشخصِ متعَّینِ عینی خارجی تعلق می‌گیرد و مولا می‌گوید که أکرم زیداً؛ این زید را اکرام کن، هذا الفَرد المُشخّص الخارجی، بحثی راجع به این قضیه نداریم. این حکم به یک حیثیت خارجی بدون اتصاف به وصف و حیثی تعلق گرفته است و این اصلاً به آن کاری ندارد. [می‌گوید که] این سنگ را بردار و در آنجا بگذار، اگر هزارتا سنگ مثل آن را بردارد حکم مولا را اتیان نکرده است! این سنگ منظور است. این لیوان آب را بردار و به فلان شخص بده. حکم به این لیوان مخصوص تعلق گرفته است، این حکم شخصی می‌شود.