جلسه ۳۸۸

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

... این وحدت حقیقی بین عنوان و معنون را یا بین مصداق و شخص بدون عنوان را مورد نظر و مدّنظر دارند، در اینجا اشکال پیش می‌آید که در مورد علم اجمالی ادلۀ حلّ دلالت بر تجویز تناول در همۀ اطراف دارند زیرا هرکدام از اطراف علم اجمالی بِشخصه غیر متیقن الاحتراز و اجتناب است. در إنائین مشتبهین یک وقتی نظر بر خود عنوان حرمت است و یک وقتی نظر بر فرد مشکوک النجاسه است.

بعضی‌ها در اینجا قائل به حرمت مقدمۀ علمیه شدند یعنی همان‌طوری‌که اجتناب از حرام فی‌حدّنفسه خودش لازم است، مقدمۀ علمیۀ برای دخول در حرام هم حرام است. یعنی انسان عملی انجام بدهد گرچه آن عمل خودش فی‌حدّنفسه حرام نیست اما چون موجب علم برای حرام است آن مقدمه هم حرام می‌شود، مثالش در همین اطراف علم اجمالی است؛ نفس خود اطراف علم اجمالی خودش فی‌حدّنفسه هرکدام غیر متیقن النجاسه است. اما تناول اطراف و إنائین از باب مقدمۀ علمیه خودش حرام می‌شود. یعنی خودش موجب علم به تناول حرام است.

این مسئله محلّ نظر است زیرا علم به حرام یعنی اینکه انسان علم به حرام پیدا بکند، حرام نیست! علم به حرام اگر مساوی با وقوع در حرام است این مقدمه از باب احتراز از حرام واجب می‌شود. اما خود نفس علم به حرام؛ انسان عملی انجام بدهد که علم پیدا بکند مرتکب حرام شده است، برای علم پیدا کردن به ارتکاب حرام، مقدمه حرام نمی‌شود، برای نفس وقوع در حرام، مقدمه حرام است!

محل بحث مقدمۀ موصله و مقدمۀ علمیه

مقدمۀ موصله و مقدمۀ علمیه در آنجایی است که خود تکلیف به یک شیئی تعلق گرفته است. فرض کنید که در وضو تکلیف تعلق گرفته است به ﴿فَٱغۡسِلُواْ وُجُوهَكُمۡ وَأَيۡدِيَكُمۡ إِلَى ٱلۡمَرَافِقِ﴾¹ از مرفق باید این غَسل انجام بشود. خب حکم الآن روی مرفق رفته است و شکی هم در آن نیست. مغیّا مرفق است حالا یا غایت ـ بنا بر شک بین غایت و مغیّا که ﴿إِلَى ٱلۡمَرَافِقِ﴾ مغیّا است یا غایت است ـ علیٰ‌کلِّ‌حال مرافق در اینجا موضوع برای حکم قرار گرفته است و در اینجا مورد مشخص است، مقدمۀ علمیه در اینجا لازم است. می‌گویند که برای احراز علم به غَسل مرفق باید یک مقداری از بالاتر، غَسل انجام بشود تااینکه علم به غَسل مرفق هم در اینجا حاصل شده باشد. این در خیلی چیزها هست که خود آن شیء فی‌حدّنفسه مشخص است که جهت اجتناب یا جهت اعمال و اتیان به آن امر واجب یا اجتناب از آن امر حرام انسان باید انجام بدهد ﴿وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ﴾² هم شامل می‌شود. ورود در محافل و اماکن فساد و إثم هم شامل مانحن‌فیه می‌شود و سفر معصیت هم داخل در مانحن‌فیه می‌شود گرچه نفس سفر، معصیت نیست اما به جهت وقوع حرام در این سفر این مقدمه هم مقدمۀ حرام می‌شود و لذا صلاة هم قصر نمی‌شود، خب این مقدمات علمیه داریم ولی صحبت در اطراف علم اجمالی است آیا اتیان اطراف علم اجمالی هم از همین باب است یا نه؟