جلسه ۳۸۱

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد که مرحوم شیخ در بحث دوران امر در علم اجمالی در شبهات موضوعیه و حتی در شبهات حکمیه مسئله‌ای را مطرح کردند بر عدم لزوم احتیاط، در اینکه جریان اصول عملیه در اطراف علم اجمالی مانع و رادعی ندارد به جز مخالفت عملیۀ قطعیه و چون مخالفت عملیۀ قطعیه قطعاً حرام است، بنابراین می‌توان در بعضی از اطراف علم اجمالی قائل به برائت و اباحه شد.¹

منشأ حرمت مخالفت عملیه

نسبت به این مسئله ایراد شده است. البته ایرادی که در اینجا شده است به خود تعارض در اصول عملیه است که ذکر خواهد شد. اما کسی این مسئله را متوجه نشده است که مخالفت عملیه از کجا ناشی می‌شود؟! اینکه مخالفت عملیۀ قطعیه حرام است منشأ آن چیست؟! اگر کسی بگوید که مخالفت عملیه اشکالی ندارد! ما جواب می‌دهیم که مخالفت عملیه موجب ترک منظور مولاست و ترک منظور مولا حرام است پس مخالفت عملیه حرام است. بناءًعلیٰ‌هذا منشأ مخالفت عملیه، وجود اوامر و یا نواهی الزامیه است مثل صلاة جمعه و صلاة ظهر که أحدهما واجبٌ یااینکه فرض کنید إمّا هذا الإناء أو هذا الإناء خمرٌ بنابراین أحدهما منهیٌ عَنه. یعنی نهی لا تَشرب الخَمر در اینجا موجود است و امر به وجوب صلاة ظهر یا صلاة جمعه هم موجود است. منشأ حرمت مخالفت عملیه، وجود امر یا نهی مولوی قطعیه است. بناءًعلیٰ‌هذا اگر مخالفت عملیه حرام است این مخالفت عملیه چطور با موافقت احتمالیه سازگار است؟! وقتی که مولا امر به وجوب صلاة جمعه یا صلاة ظهر کرده است امر مولا به وجوب صلاة جمعه یا صلاة ظهر اقتضاء چه مسئله‌ای را می‌کند؟ آیا اقتضاء موافقت احتمالیه را می‌کند یا اقتضاء موافقت قطعیه را می‌کند؟ کدام یک از اینهاست؟

من‌باب‌مثال وقتی که مولا امر کند: أکرم زیداً و ما نمی‌دانیم که منظورش زید بن علی است یا زید بن تقی است آیا به صرف احتمال زید بن علی و اکرام زید و تحصیل موافقت احتمالیه، ما بری الذمّه می‌شویم؟! کدام آدم عاقلی یک هم‌چنین حرفی را می‌زند که به صرف اینکه در یک شبهۀ موضوعیه بین دو مسمّیٰ اشتراک وجود دارد اگر شما أحدهما را اکرام بکنید بری الذمه هستید؟! کسی یک هم‌چنین حرفی را می‌زند؟! آدم عاقل یک هم‌چنین حرفی را می‌زند؟! یااینکه فرض کنید ثوبین مشتبهین هست که أحدهما نجس است و دیگری طاهر است آیا با اتیان صلاة در أحدهمای مشتبهین و احتمال موافقت یعنی تحصیل موافقت احتمالیه انسان بری الذمّه می‌شود؟! یا مثلاً صلاة بِإحدی الجهاة الأربَع و تحصیل موافقت احتمالیه انسان بری الذمّه می‌شود؟! چه کسی یک هم‌چنین حرفی را می‌زند؟! اصلاً مردم به یک هم‌چنین چیزی می‌خندند که مولا یک امری را بکند و چون امر دائر مدار بین أحدهما است ... فرض کنید که یک جا ده‌تا ثوب هست که هشت‌تا نجس است و دوتا طاهر است، ما بگوییم که إن‌شاء‌الله با آن طاهر نماز می‌خوانیم! یا نُه‌تا نجس است یکی از آنها طاهر است و ما با یکی نماز می‌خوانیم و می‌گوییم که موافقت احتمالیه است دیگر، موافقت احتمالیه هم حاصل شده است! هیچ آدم عاقلی می‌آید یک هم‌چنین احتمالی را حتی بدهد؟! نه‌اینکه بخواهد حالا روی آن تأمل بکند! یعنی لا یَشُکُ فیه ذو عقلٍ. لا یَشُکُ در اینکه موافقت احتمالیه رفع تکلیف را نمی‌کند! وقتی که وجوب اتیان به امر یا نهی قطعی موجود است موافقت قطعیه در آنجا لازم است نه موافقت احتمالیه!