جلسه ۳۷۹

اشکال بر مرحوم آخوند در فرق بین علیت تامّه و اقتضاء

اشکال دیگری که بر مرحوم آخوند وارد شده و ایراد گرفتند این است که در فرق بین علیت تامّه و اقتضاء آنچه که فرق است به اطراف جریان ادلۀ برائت برنمی‌گردد بلکه این مسئله به خود دلیل ملزِم تکلیف برمی‌گردد والاّ در جریان ادلۀ برائت به این کاری ندارد. وقتی که علت، علت تامّه باشد خود ادلۀ برائت با آن دلیل در تعارض هستند یعنی بِنفسه، دلیل قائل به وجوب اجتناب از این مورد خاص است یااینکه وجوب اجتناب از این مورد خاصه است، وجوب اجتناب از آن است اما در مرتبۀ اقتضا خود این جریان ادلۀ برائت با آن دلیل کار ندارد.

در جریان ادلۀ برائت اجراء آن ادلۀ برائت باهم تعارض می‌کنند و اصلاً کاری به دلیل نداریم. خود مرتبۀ صدِّق العادل وقتی که علیت تامّه باشد با جریان ادلۀ برائت باهم معارضه می‌کنند. وقتی که زراره بگوید که فرض کنید در مورد این کفاره عتق رقبه باید داد خب وجوب صَدِّق العادل در اینجا با جریان ادلۀ برائت معارضه می‌کند و ادلۀ برائت را کنار می‌زند. أبی‌بصیر هم از آن‌طرف می‌گوید: اطعام ستین مسکیناً خود صدِّق العادل می‌آید با ادلۀ برائت در اینجا تعارض می‌کند یعنی نفس صدِّق العادل زراره با صدِّق العادل أبی‌بصیر مستقیماً با ادلۀ برائت باهم تعارض می‌کنند؛ خودشان مستقیماً تعارض می‌کنند.

اما در مورد مانحن‌فیه که مقام، مقام اقتضاء است نه مقام بعث و زجر فعلی و ما می‌دانیم أحدهما است یعنی آن مقام اراده و بعث به یکی تعلق گرفته است مانند مقام اقتضاء نسبت به این مانحن‌فیه که می‌دانیم اراده و بعث به یکی تعلق گرفته است نه به هر دو؛ بعث در أحد الإنائین بعث تحصیلی نیست که هذا و هذا باشد بلکه إمّا هذا و إمّا هذا، آن را می‌دانیم و آن غیر از اوّلی است که مقام مقام بعث فعلی یا زجر فعلی باشد، در آنجا نفس روایت راوی از امام منجّز است. زراره وقتی می‌آید نقل می‌کند ادلۀ صدّق العادل می‌آیند در اینجا حکم به تمامیّت می‌کنند و کاری به بقیه نداریم که در مقابلش روایت هست یا نیست. او وقتی می‌گوید که سَمعتُ مِن الإمام علیه‌السّلام هکذا، یَجبُ الأخذ به، تمام شد. آن یکی هم می‌آید می‌گوید: سَمعتُ مِن الإمام علیه‌السّلام هکذا، یَجبُ الأخذ به. اما در اینجا نمی‌آیند بگویند که یَجب الأخذ بهذا الإنائین، یک حکم است و آن یک حکم مردد بین هردو است یعنی در اینجا یا به هذا الإناء تکلیف بعثی یا زجری تعلق گرفته یا به إنا دیگر، اینجا را مقام اقتضاء می‌گویند و آنجا را مقام علیت تامّه می‌گویند.