جلسه ۳۷۹

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد که در دوران امر بین متباینین مرحوم آخوند قائل به افتراق در تمامیت علت تامّ و تأثیر و تنجّز احتیاط و عدم تمامیت آن علت به‌نحو مقتضی شده‌اند و فرموده‌اند که اگر علت تامّه در بعث و زجر هم به مرتبۀ فعلیت برسد یعنی مرتبۀ ارادت و مرتبۀ کراهت در نفس نبوی و یا ولوی تحقق فعلی پیدا کند این به معنای لزوم احتیاط در اطراف علم اجمالی خواهد بود و اگر این مرتبۀ فعلیت تحقق پیدا نکند بلکه اقتضای برای تنجّز و اقتضای برای فعلیت وجود داشته باشد در اینجا مانحن‌فیه مشمول جریان قواعد شک و برائت خواهد شد زیرا درصورت اوّلی نفس تحقق ارادت و کراهت در بعث و زجر مقتضی تنجّز و رفع مورد از موارد شک است و چنانچه ادلۀ برائت بخواهد شامل مانحن‌فیه بشود آن ادلۀ برائت اقتضای عدم تنجّز را خواهد کرد و هذا جمعٌ بین المتناقضین. بنابراین اطراف علم اجمالی درصورت تحقق اراده و کراهت در نفس نبوی یا ولوی موجب احتیاط در اطراف علم اجمالی است این ماحصل کلام مرحوم آخوند است.¹

اشکالات وارده بر کلام مرحوم آخوند در دوران امر بین متباینین

اشکالاتی که بر این مسئله شده اول این است که خود مرحوم آخوند در بحث قطع قائل به عدم افتراق در مورد اقتضاء و علیت تامّه بودند به این بیان که فرقی بین علیت تامّه و بین اقتضاء در اطراف علم اجمالی نیست، زیرا اطراف علم اجمالی بِنفسه مورد برای تعلق تکلیف نیستند بلکه مورد تکلیف عبارت از یک امر مبهم است که آن امر مبهم بین اطراف علم اجمالی دائر است؛ یعنی وقتی که تکلیف اجتناب از إناء نجس تعلق می‌گیرد آن تکلیف یک وقتی به إناء خاص تعلق می‌گیرد خب مورد تکلیف مشخص است و فرد مشخص و مصداق خارجی است هذا الإناء متنجّس یَجبُ الاجتناب عنه یک وقت تکلیف در اطراف علم اجمالی به إناء خاص تعلق نمی‌گیرد و مشخص نیست کدام یک از دو إناء است؟ تکلیف در اطراف علم اجمالی تعلق به إناء مردد و مبهم می‌گیرد، به طبیعت متنجّس تعلق می‌گیرد نه به مصداق خارجی که مشخص نیست کدام است.