جلسه ۳۴۲

علیٰ‌کلّ‌حال عالم ملاکات که یک ملاک واحد نیست، هزارتا ملاک است و این ملاکات با همدیگر جمع می‌شوند و آنکه در نهایت امر موضوع را تشکیل می‌دهد آیا اکرام عالم در لیلة الجمعه مستحسن است یا نه؟ این ملاک یا مطلوبیت بر آن مترتب است یا مطلوبیت مترتب نیست، اگر مطلوبیت بر آن مترتب است طبعاً امر هم در آنجا خواهد آمد و امر استحباب هم می‌آید چرا نیاید؟!

تلمیذ: یعنی در واقع الآن شما بین مرحلۀ تنجز و فعلیت فراغ قائل شدید و می‌فرمایید که اگر ملاک تام باشد ...

استاد: نه اصلاً ما به تنجز و فعلیت کار نداریم. مرتبۀ تنجز فعلیت، مرتبۀ فعل است و مرتبۀ ملاکات مرتبۀ تحقق موضوع است. در باب تحقق موضوع فرض کنید می‌گوییم که أکرِمِ العالم، بعد شما فکر می‌کنید آیا عالم فاسق هم شامل این می‌شود؟ می‌بینید نه، این عالم فاسق با ملاک عدم اعتناء به فسق و با ملاک احتراز و با ملاک «أمَرَنا رَسولُ الله صلّی الله علیه و آله و سلّم أن نَلقَى أهلَ المَعاصی بِوُجوهٍ مُكفَهِرَّة»¹ انسان باید طبق ملاکات تبرّی و نهی از منکر با اهل معاصی با وجوه عبوس برخورد کند، خب این یک ملاک را داریم. از آن‌طرف در أکرم العالم یک ملاک داریم خب این اکرام عالم از یک طرف و این عالم هم اهل معصیت است از یک طرف، من‌حیث‌المجموع جمع می‌کنیم تا ببینیم الآن آن ملاک برای اکرام محقق هست یا نیست؛ اصلاً به مرحلۀ فعلیت و تنجز کاری نداریم ما در مرحلۀ ملاک صحبت می‌کنیم. وقتی که این را جمع کردیم و آن را هم گذاشتیم ...، چون ملاکات متعدد است من‌حیث‌المجموع ملاکات متعدد را درنظر گرفتیم [باید عمل کنیم].

راه احاطۀ بیشتر مجتهد به ملاکات شرع

لذا آن مجتهدی در اجتهاد موفق‌تر است که بتواند به ملاکاتی که از ناحیۀ شرع ـ این خیلی مسئله مهمی است و خیلی مسئلۀ دقیقی است ـ به او رسیده احاطه و اطلاع بیشتری داشته باشد و این به‌دست نمی‌آید الاّ به مطالعۀ جمیع روایاتی که از ائمه علیهم‌السّلام در مواضع مختلف و در موارد مختلف نسبت به اشخاص مختلف آمده است برای انسان ملاکاتی پیدا می‌شود. لذا این‌گونه افراد احاطه‌ای بر ملاکات پیدا می‌کنند که تألیفی که می‌کنند این‌طور نیست که همین‌طوری وسائل الشیعه را باز کنند و دوتا روایت ببینند و [سریع] حکم کنند به اینکه مسئله از این باب است و دیگر هیچ مطلب دیگری بر آن مترتب نکنند. اما آن شخصی که ملاکات متعدد را دارد می‌تواند در مواقع مختلف احکام مختلف را بر طبق روایت جمع کند درحالی‌که آنها همه به یک شکل یک حکم را نسبت به این بار می‌کنند! بحث ما در باب تحقق ملاک و مطلوبیت است که موجب انعقاد موضوع برای تعلق امر است و در اینجا بحث استناد و تنجز نداریم.