جلسه ۳۳۰

پس در واقع این جنبۀ استقلالی عقلی ناظر به بعد از عمل است نه قبل از عمل، اصلاً به ماقبل عمل کاری ندارد. بحث داخل در حسن قبح فاعلی یا حسن و قبح فعلی می‌شود و اصلاً از دایرۀ تشویق و ترغیب بر فعل خارج می‌شود و وارد در بحث تجری و حسن و قبح فاعلی می‌شود. عقلا کسی را که عملی را به داعی خیر انجام بدهد مدح می‌کنند اگر چه آن عمل، عمل خلاف باشد! عقلا عبدی را که عملی را به داعی شر انجام بدهد، قدح می‌کنند اگرچه آن فعل، فعل حلال باشد. فرض کنید کسی که لیوان آب را به داعی خمر بخورد و واقعاً خیال کند خمر است، عقلا او را قدح می‌کنند و اگر شخصی یک ظرف ماء خمر را به داعی دوا و استشفاء بخورد، عقلا او را مدح می‌کنند. این‌هم یک مسئله است.

ناظر بودن روایات «مَن بَلَغ» به جنبۀ عقلایی عمل

روایات «مَن بَلَغ» ناظر به آن جنبۀ عقلایی عمل است یعنی کسی که عملی را انجام بدهد و بعداً انکشاف برای او پیدا بشود که این عمل، عمل خلاف بوده است، ناراحت نباشد خدا به او ثواب می‌دهد اگرچه آن عملی که انجام داده است خلاف قول النَّبی باشد و اگرچه آن عملی را که انجام داده است خلاف ما جاءَ به النَّبی باشد و خلاف ما أنزل الله باشد، باز خدا ثواب می‌دهد.

پس سیرۀ عقلائیه در استقلال عقلی حث بر فعل نیست، در استقلال عقلی و جنبۀ عقلی ترتب ثواب است بر آن عمل مأتی که این عمل طبق قوانین سیرۀ عقلائیه انجام شده و فاعل اتیان و اقدام به این عمل کرده است. پس در اینجا تشویق نمی‌کند و عقل در مقام تشویق به اتیان عمل نیست بلکه در مقام این است که کسی که عملی را انجام داده است و خیال می‌کرده خوب است؛ چه اینکه این عمل موافق با واقع باشد یا مخالف با واقع باشد، عقلا این را مدح می‌کنند. این احتمال ثالث می‌شود.