جلسه ۳۱۰

مرحوم کمپانی می‌فرمایند که بعد از اینکه ما اَنحاء تقابل را در موضوع لحاظ کردیم حالا در مقام اثبات ببینیم شارع موضوع برای مذکّیٰ و غیرمذکّیٰ را چه چیزی قرار داده است؟ وقتی که به ادلّه مراجعه می‌کنیم چه در کتاب و چه در سنت می‌بینیم شارع انحائی را برای این عنوان و برای این موضوع تصویر کرده است. یکی اینکه از مذکّیٰ و غیرمذکّیٰ تعبیر به میته آورد؛ یکی میته را در مقابل مذکّیٰ قرار داد، یکی مذکّیٰ و ما لَیسَ بِمذکّیٰ قرار داد، یکی حکم را دائر مدار علم به تذکیه کرد. می‌بینیم موارد مختلفی را شارع ذکر کرده است یعنی علم به تذکیه به‌عنوان جزء الموضوع برای حلیت اخذ شده است؛ باید علم داشته باشید علم به تذکیه باید داشته باشید تااینکه حلال بشود. در بعضی موارد می‌بینیم که علم به تذکیه به‌عنوان قید ـ نه به‌عنوان جزء الموضوع ـ اخذ شده است یعنی ملاک برای حلیت و طهارت مذکّیٰ است الاّ اینکه طریق اثبات تذکیه با علم است؛ طریق اثبات تذکیه را شارع علم قرار داده است. بنابراین در اینجا علم به‌عنوان جزء الموضوع نیست بلکه به‌عنوان قید و به‌عنوان شرط اثباتی است؛ شرط اثباتی برای آن تذکیه است.

بناءًعلی‌ٰهذا می‌فرمایند که آنچه که یُسَهّلُ الختم است و مسئله را آسان می‌کند این است که علم چه به‌عنوان جزء الموضوع اخذ شده باشد یااینکه علم به‌عنوان قید و شرط اثباتی اخذ شده باشد ـ چون گاهی اوقات علم به‌عنوان جزء الموضوع نیست بلکه به‌عنوان شرط اثبات است و در بعضی از موارد علم شرط است و انحایش را قبلاً عرض کردیم و مرحوم آخوند هم در کفایه اقسام موضوع و کیفیت اخذ علم را به‌عنوان جُزء الموضوع یا تمام الموضوع یا به‌عنوان قید و وساطت در اثبات ذکر کرده‌اند¹ ـ بنا بر هردو جنبه اگر ملاحظه کنیم ایشان می‌فرمایند که این عدم تذکیۀ ما حالت سابقۀ یقینی ندارد تااینکه بتوانیم استصحاب آن عدم تذکیه را در اینجا بکنیم چون قطعاً در تذکیه وجود رابطی به وجود رابطیِ ناعتی است نه وجود رابطی نفسی، چون وجود رابطی اصطلاحاً به وجود محمولی اطلاق می‌شود؛ وجود محمولی هر وجودی است که انسان بتواند نظر استقلالی در آن وجود بیندازد چه اینکه آن وجود فی‌نفسه قائم به ذات باشد مانند موضوع مانند جوهر، یااینکه وجود قائم به ذات نباشد بلکه وجودش به‌عنوان حالّ در موضوع لحاظ بشود مانند بیاض، سواد، قیام و از جملۀ اینها تذکیه که وجود تذکیه وجود لغیره است و وجود نفسی ندارد. بله! وجود محمولی دارد یعنی می‌تواند محمول در قضیه قرار بگیرد و مانند حرف نیست که نشود محمول یا موضوع واقع بشود بلکه وجود او وجود رابطی ناعتی است.