جلسه ۳۰۴

مرحوم کمپانی در اینجا مطلب را یک قدری گسترش می‌دهند ما فعلاً به بیان ایشان می‌پردازیم و بعد از اینکه بیان ایشان را بحث کردیم آن‌وقت تحقیق خود را راجع به مسئلۀ عدم تذکیه بعد از تقریر سایر آقایان عرض می‌کنیم. خیال می‌کنم راجع به عدم تذکیه قبلاً صحبت کرده باشم و بحث راجع به قابلیت محل را قبلاً عرض کرده باشم که قابلیت محل آیا از صفات وجودی است که عارض بر وجود ماهیت بعد الوجود می‌شود یااینکه از صفات ماهیت به وصفِ الوجود است و در اینجا از نقطه‌نظر تلبس و عدم تلبسِ محل، به این قابلیت تفاوت می‌کند که اشکال در همین مسئلۀ قابلیت است.

مرحوم کمپانی می‌فرمایند که مسئلۀ تقابل بین غیر مذکّیٰ و مذکّیٰ یا از باب تقابل تضاد است یا از قبیل تقابل عدم و ملکه است و یا از قبیل تقابل سلب و ایجاب است به عدم محمولی یا عدم رابط.¹ مطلب اول راجع به تقابل تضاد است که نفس ثبوت یک وصف و عدم ثبوت یک وصف تقابل تضاد می‌شود مثل سفیدی و سیاهی، قرمزی و سبزی، قیام و جلوس اینها همه تقابلشان از باب تقابل تضاد است و در تضاد مسئله مسئلۀ نفی و ایجاب نیست بلکه مسئله دو امر ثبوتی است که وجود هر امر ثبوتی موجب نفی طرف مقابل خواهد شد.

بناءًعلیٰ‌هذا این مسئلۀ مذکّیٰ و غیر مذکّیٰ عبارت از فری اوداج با شرائط خاصّ مذکّیٰ است. فری اوداج با غیر این شرایط خاصّه و با شرائط دیگر غیر مذکّیٰ است و اگر فری اوداج با استقبال توأم باشد و بسم الله، اسلام، بلوغ، سِکین حدید باشد و به‌اضافۀ قابلیت محل، این مذکّیٰ می‌شود. همین فری اوداج اگر با غیر از این شرائط باشد مانند اینکه مسلمان نباشد یا اصلاً بی‌دین باشد یااینکه استقبال نداشته باشد یااینکه قابلیت محل را نداشته باشد، این در اینجا غیر مذکّیٰ است.

در این مسئلۀ تضاد طبعاً ما اصل عدم تذکیه را نمی‌توانیم جاری بکنیم. چرا؟ به‌جهت اینکه همان‌طوری‌که اصل عدم تذکیه عبارت از اصل عدم فری اوداج با شرایط خاصه است در اینجا با اصل عدم طرف دیگر تعارض پیدا می‌کند. یعنی همان‌طوری‌که شما دربارۀ زید الآن نمی‌دانید که در یک ساعت قبل قائم بوده است یا جالس بوده است آیا شما می‌توانید اصل عدم قیام را بر زید اثبات کنید؟! نه‌خیر، زیرا با اصل عدم جلوس منافات پیدا می‌کند. قیام درمقابل جلوس منافات پیدا می‌کند. بله! می‌توانید با اصل عدم قیام به‌عنوان سلب و ایجاب ـ قیام و عدم قیام، نه قیام و جلوس ـ‌ می‌توانید بگویید که اصل عدم قیام هست به‌جهت اینکه بالأخره این زید حداقل صبح که از خواب بیدار می‌شود قائم نیست. آدم که ایستاده نمی‌خوابد!