جلسه ۲۸۷

پس قیاس به مورد اقل و اکثر استقلالیین قیاسی است که قاعدتاً باید صحیح باشد به‌جهت اینکه در مورد اقل و اکثر استقلالیین با خروج ذمه از مورد اقل و از مورد متیقن، شک در برائت نسبت به باقی، موجب برائت است و موجب اجرای قاعدۀ برائت است.

بنابراین در علم اجمالی قیاس با اقل و اکثر استقلالی باید در اینجا صحیح باشد چون در آنجا هم ما علم اجمالی داریم و علم اجمالی ما به حال خودش باقی است، در عین اینکه قائل به اقل و اکثر استقلالی است.

منشأ انتزاع و تحقق علم اجمالی

آنچه که به‌نظر می‌رسد بین علم اجمالی در مانحن‌فیه و بین اقل و اکثر استقلالیین فرق است و آن فرق این است که در مورد علم اجمالی منشأ آن عبارت از شبهه در مورد مکلفٌ به است یعنی چون مکلفٌ به برای ما مشتبه است این علم اجمالی در اینجا محقق شده است؛ چون ما نمی‌دانیم ‌این إناء متنجّس است یا آن إناء متنجّس است، این علم اجمالی متولّد می‌شود و منشأ انتزاع و تحقق علم اجمالی عبارت از شبهه در اطراف علم اجمالی است.

لذا لا یُمکنُ الخروج عن العهدة إلاّ بالاحتراز عن کلا الإنائین چون هرکدام از این إناء را شما فرض کنید بعینه و به‌نحو تساوی، تعلق تکیلف و تعلق علم اجمالی به طرف دیگر باقی است، یعنی اگر شما فرض کنید که این إناء متنجّس است به همین مقدار فرض تنجّس إناء به‌نحو پنجاه درصد به همین نحو تنجّس إناء در إناء دیگر به‌نحو مساوی در اینجا باقی است. لذا علم اجمالی ازبین نمی‌رود و خروج عن العهدة حاصل نمی‌شود إلاّ بالاحتراز عن کلا الإنائین اما در مورد اقل و اکثر استقلالی این‌طور نیست و از اول شما نسبت به یک مورد قطع دارید، آن‌طرف دیگر نسبت به این‌طرف مساوی نیست. یعنی وقتی که فرض کنید در اینجا الف درهم است، در اینجا مائة درهم است، درست است که علم اجمالی إمّا بالألف و إمّا بالألف و مائة درهم تعلق گرفته است ولی از اول شما می‌دانید که این الف درهم محرز است این احراز الف درهم کأنّ از اول خروج از علم اجمالی را ایجاب می‌کند و هذه النکتة دقیقةٌ!