نکاتی در باب اجتهاد و شمّ‌الفقاهة

انسان در استنباطش نسبت به مسائل در این قضیه خیلی باید تأکید کند؛ فرق بین روایتی که امام در مجلس درس فرموده و بین روایتی که یک راوی خاص آمده سؤال کرده است. البته به خود راوی هم خیلی مربوط است که علمیت و فقاهت راوی خیلی در کیفیت بیان مطالب تأثیر دارد. این‌هم یک مطلب بود.

معنای حقیقی شم‌الفقاهه

مطلب دیگری که مرحوم آقا روی استنباط احکام خیلی نظر داشتند ـ البته این را در همه‌جا نمی‌شود گفت به‌جهت اینکه... ـ آن روح حاکم عرفان بر شرع است. البته تصور نشود که هر کسی می‌تواند از این قضیه استفاده کند ولیکن از آنجایی که سؤال شد من دارم جواب می‌دهم، بالأخره این مسئله هم مهم است که در نظر گرفته بشود؛ یعنی مسئله، بسیار مهم است. یعنی انسان به‌واسطۀ تقوا و اتصالی که پیدا می‌کند یا به‌واسطۀ ممارستی که با شخصی که رسیده است، به ملاکات احکام می‌تواند تا حدودی دسترسی پیدا کند. با توجه به آن ملاکات آن‌وقت کیفیت استنباط مسائل برای انسان تفاوت پیدا می‌کند که آیا این عملی که در خارج الآن انجام می‌گیرد، آیا با آن ملاک کلی حاکم بر تشریع موافق است یا با آن موافق نیست؟ در واقع می‌توانیم بگوییم که یک ملاک کلی برای انسان پیدا می‌شود و یک فهم کلی پیدا می‌شود که در اصطلاح از آن تعبیر به شم‌الفقاهه تعبیر می‌کنند. البته شم‌الفقاهه این نیست که انسان فقط روایت بخواند ـ آن‌طور که اینها می‌گویند ـ نه، بلکه کأنّ انسان خودش در مصدر تشریع نشسته و به دین ولو اینکه امام علیه‌السّلام هم نباشد اشراف دارد و این برای یک مجتهد حاصل نمی‌شود الاّ به اینکه کاملاً نسبت به روایات اطلاع و تضلّع داشته باشد و از آن گذشته، نسبت به آن فهم حاکم بر آن روایات، احاطه داشته باشد.

مثالی برای شم‌الفقاهه: قربانی در حج

یک مثال برای شما بزنم؛ الآن در منا در مکه مسلخ خارج از منا است؛ البته یک مسلخ را می‌گویند که ـ مسلخ غنّام ـ داخل در منا هست اما آن را هم شنیدم که حالا خارج کرده‌اند حالا اطلاعی نسبت به این قضیه ندارم. در روایات داریم که راوی از امام علیه‌السّلام سؤال می‌کند که اگر ما نتوانستیم در منا قربانی کنیم و شلوغ بود چه‌کار کنیم؟! حضرت می‌فرماید: قریب به منا یک وادی هست در آنجا هم اشکالی ندارد.¹