بیان دلیل عقلی بر برائت

یعنی من‌باب‌مثال در روابط بین موالی و عبید هم همین حکم عقلی در اینجا وارد است. اگر مولا بیانی را نسبت به یک حکمی نیاورد و صبح عبید را به فلک بکشاند و به کتک زدن بگیرد که ای فلان شده چرا امروز نخریدی؟! عبد می‌گوید: من تازه از خواب بیدار شدم تو اصلاً با من حرف نزدی حالا داری ما را به فلک می‌بندی؟! من اصلاً روحم خبر ندارد. عقلاء این مولا را مذمت می‌کنند. همین‌طور نسبت به مسائل شرعی قضیه همین است وقتی که عقل موضوع را تصور کند؛ شارعی هست و دینی هست و تکلیفی هست و همین‌طور عقباتی هست و قیامت و جنّت و ناری هست وقتی تصور موضوع را با شرایط بکند، حکم می‌کند به حکم بتی بر قبح عقاب بلا بیان؛ که اگر مولا با وجود این شرایط و با وجود اینکه مکلف علم به غیب ندارد و باید به‌وسیلۀ شارع به او ابلاغ بشود و با وجود به حتمیّت عقاب در روز قیامت، عقل می‌آید مولا را مذمت می‌کند و می‌گوید: ای مولایی که آنجا نشسته‌ای و گردنت هم خیلی کلفت است و هر کاری هم دلت بخواهد می‌کنی اگر تو به ما عقل دادی به مقتضای عقلمان بخواهیم بیاییم عمل بکنیم، ما این کار تو را تقبیح می‌کنیم، ما تو را مذمت می‌کنیم بر اینکه ما را بدون بیان عقاب کنی. مولا هم می‌گوید: ﴿وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّٰمٖ لِّلۡعَبِيدِ﴾،¹ ﴿أَفَلَا تَعۡقِلُونَ﴾،² ﴿إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ﴾،³ ﴿أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ﴾⁴ تمام این آیاتی که راجع به تعقّل داریم اینها همه دست مولا را بسته است و هیچ کاری نمی‌تواند بکند، عقل هم در مقابلش می‌ایستد. البته او خیلی زرنگ است او از یک راه دیگر وارد می‌شود که حالا عرض می‌کنم آن برای بحث جلسۀ بعد است!

تلمیذ: خدا همه را وارد بهشت می‌کند!

استاد: حالا بالأخره وارد بهشت می‌کند! بالأخره رحمتش غلبه دارد اما بالأخره ﴿لَا يُسۡ‍َٔلُ عَمَّا يَفۡعَلُ وَهُمۡ يُسۡ‍َٔلُونَ﴾!⁵ کار روی نظام است کار روی حساب است.