بیان دلیل عقلی بر برائت

نظر مرحوم آخوند در باب قاعدۀ وجوب دفع ضرر محتمل

این مطلب از یک نقطه‌نظر است؛ اما از نقطه‌نظر دیگر عقل آمده است این مسئلۀ وجوب دفع ضرر محتمل را هم جعل کرده است. حالا سؤال ما از مرحوم آخوند این است که آیا شما این قاعدۀ عقلی را که وجوب دفع ضرر محتمل است قبول دارید یا ندارید؟! البته نسبت به این قضیه اشکال می‌کنند که اولاً ضرر باید ضرر اخروی باشد ضرر دنیوی نباید باشد. حتی مرحوم آخوند بعد از این مسئله می‌گویند که اولاً چه کسی گفته است وجوب دفع ضرر واجب است؟! قدر متیقّن دفع ضرر و آنچه که وجوب دارد به این قاعدۀ عقلی مربوط به مسائل اخروی است چون دفع ضرر متیقّن اشکال ندارد و کیف بِمُحتَمل! به‌خاطر اینکه عقلاء در بسیاری از موارد این ضرر متیقّن را برای رسیدن به یک منفعتی محتمل می‌شود.

البته این مسئله جای اشکال دارد و بر مرحوم آخوند اشکال وارد است به جهت اینکه من‌حیث‌المجموع عاقل یک مطلبی را مورد نظر قرار می‌دهد ضرر و منفعت او را درنظر می‌گیرد و بالمآل یک منفعتی را می‌بیند غلبه می‌کند؛ اگر این‌طور است تمام افراد در معاملاتشان قاعدۀ وجوب دفع ضرر را باید انجام بدهند. من‌باب‌مثال شما می‌روید یک هندوانه از یک میوه‌فروش می‌خرید و می‌آورید و درقبال این هندوانه صد تومان می‌دهید پس صد تومان الآن از جیبتان ضرر کردید و ضرر داده‌اید و صد تومان از جیبتان کم شده است اما در مقابل یک هندوانه به‌دست آوردید. این به آن در می‌شود، و از آن‌طرف میوه‌فروش هم یک هندوانه از ملکش خارج می‌شود پس باید بگوییم که او هم ضرر می‌کند درحالی‌که صد تومان در ازای هندوانه به‌دست آورده است؟! تمام معاملاتی که مردم در دنیا می‌کند ضرر و منفعتی است که من‌حیث‌المجموع افادۀ منفعت کند؛ یعنی بالمآل آن منفعت غلبه کند والاّ هیچ دیوانه‌ای نمی‌آید در یک معامله‌ای یک ضرری بکند درحالی‌که بداند این معامله ضرر دارد، مگر اینکه مصلحت أوْلائی بر این ضرر غلبه داشته باشد همان‌طوری‌که آیۀ ﴿وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ﴾¹ با آیات جهاد، انفاق، ایثار و امثال‌ذلک [منافات ندارد].