نقد دیدگاه اصولیین در مقدمۀ اولی از مقدمات حکمت

نقد تعریف دین به «فهم افراد از متون دینی»

این معنا، بسیار معنای دقیقی است! آن اشتباه بسیار بزرگی که در بعضی از مطالبی که امروزه مطرح است دیده می‌شود این است که می‌گویند که هر کسی دینی برای خود دارد. اینها فقط دین را از نقطه‌نظر اثبات گرفته‌اند، نه از نقطه‌نظر ثبوت. در وهلۀ اوّل ما مطلب را به مقام ثبوت ربط می‌دهیم. ثبوت را عند نفس و عند قلب المولا ما محرز می‌کنیم، بعد در مقام اثبات هر کسی برای خود اثباتی دارد. کسی راجع به این قضیه بحثی ندارد. بالاخره به مقدار و به مرتبۀ معرفت انسان نسبت به مولا، بینش انسان و نظر انسان تفاوت پیدا می‌کند. خب این مشکلی نیست. چطور اینکه شما دارای یک بصیرت و دارای یک نظری هستید و نسبت به جوانب مسئله و شرائط مسئله یک‌جور نظر دارید و یک شخص دیگر هست از این مسائل بی‌اطلاع است و جاهل است و برداشت او و نظر او و رأی او نسبت به مسئله تفاوت پیدا می‌کند. و این یک مسأله عام البلوایی است که از صدر اسلام بوده بلکه از زمان حضرت آدم بوده و تا الآن هست و بعداً هم خواهد بود.

تلمیذ: مگر می‌شود اثبات باشد بدون ثبوت؟! کسی که اخذ دین می‌کند در مقام اثبات حتماً نظر به مقام ثبوت می‌کند.

استاد: یک‌وقت اوّلاً بلااوّل ما می‌گوییم که اصلاً مقام ثبوتی نیست. مثلا در آیۀ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ كُتِبَ عَلَيۡكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ﴾ اگر از پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ سؤال کنی که منظور شما از صیام چیست؟ بگویند که منظور من از صیام آن چیزی است که تو می‌فهمی. این اصلاً نفی ثبوت می‌کند؛ این چیزی است که اینها می‌گویند. تمام اشکال به این بر‌می‌گردد که اینها می‌گویند که دین عبارت است از هر برداشتی در زمان خودش. یعنی اصلاً ما مقام ثبوتی نداریم؛ ما نمی‌دانیم پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ چه گفته است. اصلاً ما کاری نداریم پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ چه گفته و در نفس پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ چه می‌گذرد. کاری نداریم به اینکه منظور پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ چه بوده است. ما اصلاً به او کاری نداریم؛ ما اصلاً به خودمان کار داریم که من از این کلام چه می‌فهمم.