بررسی دیدگاه اصولیین دربارۀ انواع «الف‌ولام»

نظر مرحوم آخوند در جمع مُحَلّی به «الف‌ولام» و اشکال بر آن

مطلب آخر جمع محلای به «الف‌ولام» است که در اینجا باقی می‌ماند و دیگر به این بحث «الف‌ولام» جنس و ... خاتمه می‌دهیم و وارد در بحث دیگر می‌شویم؛ چون در باب اطلاق مطالب خیلی زیاد است، منتها چون این یک نکته دقیق ادبی بود من این مطلب را امروز توضیح بیشتری دادم و بیان کردم.

در جمع محلای به «الف‌ولام» هم مرحوم آخوند می‌گویند که اقل جمع سه‌تا است و این جمع محلای به «الف‌ولام» دلالت بر أزید از سه‌تا نمی‌کند، اما عرف برای تأکید نسبت به همۀ افراد، جمع محلای به «الف‌ولام» را می‌آورد.¹

و در اینکه اقل جمع سه‌تا است، در اینجا کلام ایشان محل اشکال است. در وقتی متکلم محلای به «الف‌ولام» می‌آورد که دلالت بکند بر همۀ افراد، تک‌تک افراد. چون اگر بگوید: جمع الأمیرُ الصائغَ، اگر شما «الف‌ولام» را بگویید که «الف‌ولام» فرد در اینجا مورد لحاظ است، ممکن است که بگوییم که در اینجا «الف‌ولام» عهد ذهنی یا ذکری است. متکلم برای دفع دخل و ردّ «الف‌ولام» عهد ذکری و در مقام دفع دخل، جمع را محلای به «الف‌ولام» می‌کند. یعنی جمیع افراد، جمیع افراد بلد؛ جمع الأمیرُ الصائغَ، یعنی جمع الأمیر کل فردٍ فردٍ من الصائغ، آن را جَمَعَ. بنابراین این کلام مرحوم آخوند هم در اینجا مورد تأمل است این بحث «الف‌ولام» جنس و استغراق که تمام شد.

تلمیذ: دربارۀ «الف‌ولام» عهد ذهنی، در اینجا بالأخره ذکری هم شده است حالا ولو اینکه مدت آن طولانی بوده بالأخره ذکر شده، یعنی باز ذهنِ صرف نیست.

استاد: فرض کنید که اصلاً ذهن است و ذکر هم نشده است، مثلاً دو نفر بین همدیگر یک مسئله‌ای که قبلاً بین همدیگر اتفاق افتاده را با اشاره در ذهنشان قرار می‌دهند، بعد نسبت به آن تصور ذهنی، «الف‌ولام» می‌آورند، این که دیگر ذکری هم نشده است.