اختلاف در لابشرط مقسمی

اشکال مرحوم نائینی بر مرحوم آخوند

اشکال مرحوم نائینی بر مرحوم آخوند این است که ایشان می‌فرمایند که در مقسم، ما باید اجتماع آن را با جمیع اقسام لحاظ کنیم، به‌طورکلی هر مقسمی باید با جمیع اقسام خود اجتماع داشته باشد. من‌باب‌مثال وقتی که می‌گوییم: الکلمة إسم أو فعل أو حرف، این الکلمه باید با همۀ اقسام قابل اجتماع باشد. یا وقتی که ماهیت صلاة را می‌آوریم این ماهیت صلاة مرسلةً، باید با جمیع اقسام صلواة مثل صلاة مسافر، صلاة حاضر، صلاة مریض، صلاة صحیح، صلاة استسقاء‌، صلاة عید و طواف و ... اجتماع داشته باشد. وقتی که می‌گوییم: الکلمة إسم أو فعل أو حرف، این الکلمه با جمیع انواع و اقسامش باید اجتماع داشته باشد. 

حالا صحبت در این است که کلی طبیعی را شما مقسم قرار می‌دهید برای لحاظ‌های مختلف؛ خب ما بعضی از اقسام ماهیتمان، ماهیت مجرّده بود، ماهیتی که ظرف و وعائش فقط در ذهن است. مانند ماهیتی که ما معقولات ثانویه را بر آن حمل می‌کنیم، من‌باب‌مثال الانسان نوع، الانسان فصل، الانسان له جنس و امثال‌ذلک. یا اینکه ممکن است که انتزاعیات شرعی و اعتباری را مثلاً بر صلاة حمل کنیم؛ مانند فرض کنید که الصلاةُ خیرٌ من الصَّوم؛ یا دربارۀ صلاة داریم که «إن قُبِلت قُبل ما سواها و إن رُدّت ردّ ما سِواها».¹ این انتزاعیات و احکامی را که ما بر صلاة حمل می‌کنیم، این صلاة ناظر به افراد خارجیّه نیست، بلکه مفهوم و ماهیت صلاة در اینجا مورد حکم و مورد حمل یک انتزاع شرعی قرار گرفته است؛ لذا بر این صلاة خارجی صدق نمی‌کند. «الصّلاة خیرُ موضوع»² «إن قُبلت قُبل ما سواها» این بر صلاة زید که صدق نمی‌کند؛ چون در اینجا منظور ما از این صلاة، صلاة مقسمی است نه صلاة قسمی. صلاة زید خیر موضوع نیست، الصلاة به عنوان کلی خیر موضوع است، یعنی ماهیت صلاة «خیر موضوع» «إن قُبلت قُبل ما سواها». یا اینکه فرض کنید که در الکلمة إما إسم أو فعل أو حرف، که در اینجا کلمه مقسم است، این کلمه باید با همۀ اقسام بسازد.