
بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (3)
و نحوۀ تقدیر پروردگار
نحوه تقدير پروردگار در قضا و قدر در این جلسه از آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی، با تکیه بر روایات «لا جبر و لا تفویض» تبیین میشود. بحث با بررسی چند روایت از امام صادق علیهالسلام آغاز میشود که در آنها هم تفویض نفی میشود و هم جبر، و معنای «امر بین امرین» به وجود راه و قدرت انجام تکلیف توضیح داده میشود. سپس روشن میشود که انسان نه مستقل از خداوند است و نه مجبور مطلق، بلکه اختیار او در چارچوب اراده و مشیت الهی معنا پیدا میکند. در ادامه، مراتب علم، مشیت، اراده، تقدیر، قضا و امضا در قالب یک سلسله علّی بیان میشود که نشان میدهد افعال از علم الهی آغاز شده و در مراتب پایینتر تحقق پیدا میکنند. در جمعبندی، تأکید میشود که همه مراتب قضا و قدر در نهایت به توحید افعالی بازمیگردد و بدون فهم توحید، مسئله جبر و اختیار قابل حل نخواهد بود.
بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (3)
4قال الصّادِقُ علیهالسلام : ... و تعلم أنّ نواصی الخلقِ بیدِهِ فلیس لهُم نفسٌ و لا لحظةٌ إلاّ بِقُدرتِهِ و مشیّتِهِ و هُم عاجِزون عن إتیانِ أقلِّ شیءٍ فی مملكتِهِ إلاّ بِإذنِهِ و إرادتِهِ قال اللهُ تعالى: ﴿وَرَبُّكَ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُ وَيَخۡتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ ٱلۡخِيَرَةُ مِن أمرِهِم ﴿سُبۡحَٰنَ ٱللَهِ وَتَعَٰلَىٰ عَمَّا يُشۡرِكُونَ﴾،1 فكُن لِلّهِ عبداً ذاكِراً بِالقولِ و الدّعوى و صِل صِدق لِسانِك بِصفاءِ سِرِّك فإنّهُ خلقك فعزّ و جلّ أن تكون إرادةٌ و مشیئةٌ لِأحدٍ إلاّ بِسابِقِ إرادتِهِ و مشیّتِهِ ... .»2
تا ميرسند به اينجا كه ميفرمايند كه: و تعلم أنّ نواصِي الخلقِ بِيدِهِ فليس لهُم نفسٌ كه در آيه قرآن كه راجع به حضرت هود كه میفرماید: ﴿مَّا مِن دَآبَّةٍ إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ صِرَٰطٖ مُّسۡتَقِيمٖ﴾3 اين ﴿ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآ﴾ يعني جميع زمام امور مِن البدو إلی الختم در دست اراده و قدرت پروردگار است؛ ناصيه يعني آن وجهۀ او، بقاء او، به ناصيه تعبير ميآورند؛ يعني ظهور و بروز او، از جنبۀ مظهريت و بقاء به ناصيه تعبير ميآورند؛ يعني ظهور و بروز و مظهريت همۀ عالم ﴿مَّا مِن دَآبَّةٍ﴾ دابه يعني از نظر تربيت و از نظر قيوميت ﴿إِلَّا هُوَ ءَاخِذُۢ بِنَاصِيَتِهَآ﴾ يعني زمام امور در دست او است:
أزِمَّةُ الأمورِ طرأً بیَدِه *** و الكُلُّ مُستمدةٌ مِن مَدَدِه4 در اينجا دو جنبۀ ربي و خلقي در اينجا لحاظ شده است، «أزِمَّةُ الأمورِ» جنبۀ ربياش است «و الكُلُّ مُستمدةٌ» جنبۀ خلقي در اينجا هست.
«إلاّ بِسابِقِ إرادتِهِ و مشیّتِهِ» يعني اراده و مشیّت خداوند متعال است که سابق است؛ نه اراده و مشیّت كسي براي اين شخص. اين روايت هم از مضامين آنچه كه قبلاً عرض شد معنايش روشن است.
روايت ديگر روايتي از امیرالمؤمنین عليهالسّلام است كه اين روايت را قبلاً خوانديم، بحث در موانع استطاعت بود كه حضرت در معناي لا جبر و لا تفويض بيان ميكنند كه فرمودند: اين استطاعت معنا ندارد: «قُل أملِكُها بِاللهِ الّذی أنشأ مَلكَتَها».5
- . سوره قصص (28) آيه 68. امام شناسى، ج 2، ص 88:
«و پروردگار تو خلق مىكند آنچه را كه بخواهد و اختيار مىكند آنچه را كه بخواهد، براى مردم اختيارى نيست.» - . مصباح الشريعة، ج ۱، ص ۹۳.
- . سوره هود (11) آيه 56. نور ملكوت قرآن، ج 1، ص 276:
«هيچ جنبندهاى نيست مگر آنكه خداوند پيشانى او را گرفته است؛ و حقّاً پروردگار من بر صراط مستقيم است.» - . منظومه، ج 2، ص 35.
- . بحارالأنوار، ج 5، أبواب العدل، باب نفی الظلم و الجور عنه تعالى و إبطال الجبر و التفویض و إثبات الأمر بین الأمرین و إثبات الاختیار و الاستطاعة، ص 56. ح 103.
- . سوره قصص (28) آيه 68. امام شناسى، ج 2، ص 88:
