بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (2)

مَن زَعَم أنّ الله یَفعلُ أفعالنا ثُمّ یُعذِّبُنا عَلیها فَقد قالَ بِالجبرِ و مَن زَعَمَ أنّ الله عزَّوجلَّ فَوَّضَ أمرَ الخَلقِ و الرِّزقِ إلى حُججِهِ عَلیهِمُ السّلامُ فَقَد قال بِالتّفویضِ فالقائِلُ بِالجَبرِ كافِرٌ و القائِلُ بِالتّفویضِ مُشرِكٌ.¹

در اينجا حضرت در مقام تشريع نيستند؛ يعني بيان حضرت در باب جبر و تفويض در مقام تكاليف نيست، بلكه در مقام اِعمال فعل است و در مقام اجراي جريان فعل است و در مقام تفويض قدرت خداوند است.

توضیح کلام امام صادق علیه السلام

در آن روايت اوّل، مسئله به تكاليف برخورد مي‌كرد؛ يعني بيان حضرت از تفويض عبارت از تفويض تشريع به خلق بود، خداوند متعال لَم یُفوّض التَّشریعَ إلی الخلق، البته اين بيان است، نه به اين عبارت. منظور اين است كه آراء‌ و افكار مهملۀ عباد هيچ‌گونه دخالتي در شرع و تكاليف ندارند و مردم با قياس خودشان و با آراء خودشان نمي‌توانند جعل شرع كنند جعل تكاليف كنند، جعل تشريع‌ها و قوانين كنند؛ بلكه در اينجا نياز به مقنِّن معصوم است که او بايد براي انسان جعل كند والاّ اگر قرار باشد بر اينكه هر كسي طبق اهواء خودش جعل كند، ديگر در آن صورت معلوم است كه كار به كجا مي‌رسد.

لذا طبق بياني كه در جلسۀ گذشته عرض كرديم در لسان ائمه عليهم‌السّلام معاني مختلفه‌اي را از الفاظ واحد مي‌فهميم و مي‌بينيم. همان‌طوری‌که قرآن داراي بطوني است و هر كسي برحسب آن مرتبه‌اي كه دارد به آن معنا مي‌رسد، همين‌طور ممكن است يك لفظ واحد داراي بطون و معاني مختلفي باشد و هيچ‌كدام تنافي با يكديگر نداشته باشند و لذا يكي در مقام نفي تفويض قدرة‌ الله علی حججه است، به‌نحوي‌كه آن قدرت به حجج و به ائمه عليهم‌السّلام تفويض شود به‌طوري‌كه خيلي‌ها معتقد هستند؛ چون كارها را مي‌بينند و افعال را از ائمه مشاهده مي‌كنند، ممكن است براي آنها اين ذهنيّت باطل و غلط پيدا شود كه خداوند متعال امور خلق را به حجج واگذار كرده است؛ مانند يك والدي كه امور تجارت و امور كسب را به ولد و ابن خود يا به وكيل خود تفويض می‌کند و آن والد از مسائل تجارت منعزل مي‌شود، همين‌طور خداوند متعال هم امور خلق را [به ائمه] تفويض كرده است و خود كنار رفته است.