بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (2)

2

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحیم
دو روایت از امام صادق عليه‌السّلام در نفی تفویض
روايتي كه از امام صادق عليه‌السّلام راجع به مسئلۀ جبر و تفويض بود و عرض شد كه حضرت در اينجا می‌فرمایند:
روایت اول: نفی تفویض در تشریع
قال الصادق علیه‌السّلام :
لا جبرَ ولا تَفویضَ بَل أمرٌ بَینَ أمرین عَنی بذلك: أن الله تبارك و تعالى لَم یُجبِر عبادَهُ على المَعاصی وَ لَم یُفَوِّض إلیهِم أمرَ الدین حَتى یَقولوا فیه بِآرائِهم و مَقائِسِهم فإنَّه عزَّوجل قَد حَدَّ و وَظَفَ و شَرَعَ و فَرَضَ و سَنَ و أكملَ لَهُمُ الدین، فَلا تَفویضَ مَعَ التَحدید وَ التوظیف و الشَرع و الفَرض و السُّنَّة و إكمال الدین.¹
در اينجا منظور حضرت در تبيين معناي جبر و تفويض، تعريف احكام و شرايع است و به عبارت ديگر معناي جبر و تفويض را به باب تكاليف برده‌اند و حضرت منظور از تفويض را در اينجا عبارت از تفويض تكاليف به عباد مي‌دانند.
تلمیذ: يعني به عدم تكاليف؟
استاد: بله، عدم تكاليف يعني تكاليف مفوّض به عباد نيست تا اينكه آنها به آراء خودشان و با اهواء‌ خودشان به هرچه مي‌خواهند عمل كنند و با قياس كه از مباني مرتكزۀ اهل سنت است، بخواهند با تكاليف برخورد كنند و با آراء خودشان جعل حكم كنند.
خداوند متعال در اينجا حدّ و وظيفه‌اي قرار داده است و تشريع كرده است و واجب و سنتي را تشريع فرموده است. «و أكملَ لَهُمُ الدین؛ و دين را هم براي آنها به‌واسطۀ مسئلۀ ولايت كامل كرده است».
بنابراين حضرت از اين روايت معناي تفويض استفادۀ عدم احاله و تفويض شرع مي‌نمايند؛ البته همان‌طوري‌كه عرض شد منافاتي ندارد كه از يك لفظ، مسائل مختلفي كه این مسائل در طول يكديگر قرار دارند، مورد توجه قرار بگيرد.
روایت دوم: نفی تفویض در تکوین
فرض كنيد كه در يك‌جا از مسئلۀ تفويض، تفويض قدرة الله علی حجّه است كه اينجا مي‌فرمايد که معناي امر بین الأمرین اين است:
1. توحید، شیخ صدوق، ص 206. بحار الأنوار، ج 4، أبواب أسمائه تعالى و حقائقها و صفاتها و معانیها، باب عدد أسماء الله تعالى و فضل إحصائها و شرحها، ص ۱۹۷.