بررسی روايات «لا جبر و لا تفويض» (1)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

[یکی از مطالب در این باب] از ائمه عليهم‌السّلام و همين‌طور در لسان اهل تحقیق اين روايت معروف «لا جَبرَ وَ لا تَفویضَ بل أمرٌ بَینَ أمرَینِ»¹ است.

البته اين روايت به اشكال و انحاء مختلفي از ائمه عليهم‌السّلام نقل شده است. از امیرالمؤمنین عليهم‌السّلام روايت شده است از امام صادق و امام رضا و موسي بن ‌جعفر عليهم‌السّلام روايت شده است و هركدام بياني مشابه دارند؛ بعضي‌ها شرح بيشتر و بعضي‌ها كمتر دارند.

مراتب روایات، بر اساس مراتب معرفتی افراد ‌

قبل از بيان اين روايت بايد اين مطلب را عرض كنيم كه يك مسئلۀ بسيار مهمي در باب اخبار است و آن نحوۀ تكلّم حضرات معصومين با افراد مختلفه برحسب مراتب مختلفه است و ما اين مطلب را در خيلي از موارد مشاهده مي‌كنيم. وقتي كه افراد مختلف خدمت معصومين مي‌رسيدند و مسائل گوناگون و مختلفي را مطرح مي‌كردند، اين مسائل برحسب مراتب ادراك آنها بوده است و جواب حضرات هم برحسب مراتب ادراك بوده است.

مثلاً در علل [الشرایع] راجع به علت جهر به صلاة صبح و اخفات صلاة ظهر حضرت مي‌فرمايد كه صلاة صبح بايد جهراً خوانده شود چون شخص نمي‌بيند و هوا تاريك و مُظلَم است و نور وجود ندارد ممكن است شخص در حال سجده باشد و شخصي حركت كند و او را نبيند و قدم بر رأس یا پا و دست او بگذارد.² مشخص است كه امام عليه‌السّلام نمي‌خواهد اين مطلب را بفرمايد؛ چون شخص بيش از اين ادراك نمي‌كند و خلاصه نمي‌فهمد و حضرت نمي‌توانند آن خصوصيات واقعي و حقيقي و آن مصالح نفس الأمريۀ جهر و اخفات را بگويند كه نماز صبح خصوصيتش جهاراً است و چرا جهاراً است، لابد به‌خاطر مطالبي كه در آن عوالم ملكوت و اينها هست و ارتباط بين ملك و ملكوت و نحوۀ صعود ملائكه و بردن اين صلاة، اقتضاي جهر را مي‌كند و همين‌طور ممكن است ارتباطي كه بين ظلمت و صلاة باشد، اينها همه مطالبي هست كه ممكن است ما اطلاع نداشته باشيم كه يك ‌نحوه ارتباطي بين عالم ملك و ملكوت اقتضاء بكند كه صلاة صبح يا صلاة مغرب و عشاء كه در هنگام ظلمت ليل خوانده مي‌شود بايد جهاراً باشد. چون راوي نمي‌تواند اينها را بفهمد لذا امام عليه‌السّلام اين حقيقت را به اين صورت و به اين كيفيت بيان مي‌كند و اين يك مسئلۀ بسيار مهمي است كه ما در باب جمع بين اخبار بايد متوجه اين نكته باشيم؛ چون امام عليه‌السّلام در مصدر تشريع است يا در مصدر تبيين و تفسير احكام است و بايد با هر شخصي براساس همان شخص صحبت و تكلّم كند.