مشیت الهی و اختیار انسان

تلمیذ: چه اثري دارد؟ مي‌خواهم بگويم که در عالم كه تكوين است اينكه در خارج متحقّق مي‌شود ارادۀ حتم است و تشريع هم ذره‌اي تأثير ندارد.

استاد: بله.

تلمیذ: چون تجلي، تجلي او است.

استاد: شما داريد جنبۀ ربي او را نگاه مي‌كنيد اما يك جنبۀ خلقي دارد، جنبۀ خلقي همان جهتي است كه انسان به خود مي‌گيرد و به خود نسبت مي‌دهد، اين جنبه، جنبۀ خلقي است. لازمه جنبۀ خلقي تشریع است، يعني بايد تكليف باشد. همین‌که شما الآن در خود مي‌بيند و مطلب را به خود نسبت مي‌دهيد و مي‌گوييد که من اين كار را انجام دادم و می‌دهم، همین‌که از خود مي‌بينيد گرچه اراده، ارادۀ او و مشيت، مشیّت او است ولي اين بايد مبتني براي تكليف باشد يا نباشد؟

تلمیذ: بالأخره چه ثمره‌اي دارد فقط يك بحث خودبيني است، نسبتش چيست ...

استاد: ثمره فقط فعليت است؛ رسيدن تمام استعدادات به فعليت است، فقط اين است.

تلمیذ: چه رسيدن؛ شخصي كه مأمور به اين است كه نمي‌تواند عمل بكند در واقع ...

استاد: عمل نمي‌كند در كار نيست؛ يعني فقط يك حقيقت است و مي‌خواهد عمل كند و آن حقيقت براساس تشريع است.

تلمیذ: فقط تشريع مي‌توانيم بگوييم: ايشان آمده، تشريع آورده است و خودش هيچ‌كاره است ...

استاد: بله.

تلمیذ: در حقيقت همين نسبت را بايد بردارد؟

استاد: بله، عرض كردم فقط تمام تفاوت در علم است، اما حقيقت مسئله فرق نمي‌كند. در عارف آن علم متحقّق است و در جاهل علم متحقّق نيست فقط همين، حالا اين استناد امور به جنبۀ ربي را در این جلسه تمام بكنيم. قرار بود جنبۀ خلقي را بگوييم، ولي ديدم كه هنوز ادلّۀ نقلي در اينجا نيامده است. ادلّۀ نقلي را تمام بكنيم آن‌وقت إن‌شاءالله در جنبۀ خلقي مي‌آييم.

تلمیذ: اين ارادۀ تشريعي از كجا ناشي مي‌شود؟ تكوين در آنِ واحد يك اراده بيشتر ندارد، اين مشیّت حق يكي بيشتر نيست.

استاد: مشیّت، يك مشیّت حق است، وليكن تشريع هم داخل در آن مشیّت حق هست، فرق نمي‌كند.