مشیت الهی و اختیار انسان

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تلمیذ: روایت فتح بن یزید که فرموده بودید، دو تا روایت هست؛ در بحار که هست از ابن شهرآشوب از امام هادی علیه السلام نقل کرده است. ولی در توحید صدوق از ابی‌الحسن الرضا نقل کرده است، که اضافاتی هم دارد که در آن نقل نیست.

استاد: روايت ابن شهرآشوب كه من سال‌ها قبل يادداشت كرده بودم، كه مي‌آيد و راجع به مؤمن سؤال مي‌كند و راجع به مطالب خيلي عالي در آن روايت هست،‌ مي‌گويد: آمد جلوي حضرت فرمودند كه سرم را آوردم ديدم حضرت دارد يك چيزي مي‌گويد: «مَنِ اتَّقَى اللهَ یتَّقَى وَ مَن أطاعَ اللهَ یُطاع»‌¹ اين هست روايت، بله اين برای ابن شهرآشوب است.

تلمیذ: هم در شهرآشوب ديدم هم در بحار.

استاد: در بحار هم هست.²

تلمیذ: بحار هم هست جلدهاي بالا شصت و هفت.

استاد: من بايد ديده باشم. حالا من اين مراجعه مي‌كنم؛ من خيال مي‌كردم اين از همان امام هادي است.

تلمیذ: كه در آن ابن شهرآشوب «ارادتين و مشيتين» دارد.

استاد: در توحيد، «ارادتين و مشيتين» نيست؟

تلمیذ: بله هست.

استاد: در شهرآشوب نيست بله درست است.

عدم تنافی بین اراده حتم و اراده عزم

تلمیذ: چطور مي‌شود كه در اينجا اراده تشريع باشد، خداوند در مقام تجلّي و ظهور يك مشیّت بيشتر ندارد، پس ارادۀ عزم چه ثمره‌اي دارد وقتي در خارج از تكوين فقط ارادۀ حتم هست كه كار مي‌كند؟!

استاد: درهرصورت ارادۀ تشريعي هست؛ ارادۀ تشريعي را ارادۀ عزم مي‌گويند.

تلمیذ: مي‌دانم، چه تأثيري در عالم كون دارد؟! بعضاً نهي نمي‌كرد و آدم هم اكل مي‌كرد، حالا نهي هم كرد و آدم هم اكل كرد. يا در مورد حضرت ابراهيم می‌فرماید بحث امتحانيه است، امتحان كه نيست خود خداوند تجلي‌اش به این صورت بوده است.

استاد: درهرصورت نظام عالم بر نظام تشريع است؛ نمي‌شود بگوييم كه تشريع نباشد. وقتي كه تشريع نباشد خود او انجام مي‌دهد چيزي را ...