مشیت الهی و اختیار انسان

استاد: همين حواله است ديگر! خود اين بهترين حواله است، همین‌که حسابي سرويسش مي‌كند همين است ديگر! اينكه در اين‌ حالت خود را مخيّر مي‌بيند، متوجه نيست كه اين مخيّر بودن، او است كه دارد به اين كيفيت اعمال انجام مي‌دهد و با اين مخيّر بودن و اختيار احدالطرفين بالأخره فعل خودش را و ارادۀ حتم را در خارج انجام مي‌دهد. انسان جاهل اين معنا را ادراك نمي‌كند؛ البته از نظر فكري اداراك مي‌كند، ولي از نظر حسي و وجداني ادراك نمي‌كند مگر اينكه تبدّل جوهري پيدا كند؛ يعني تغيير جوهري پيدا كند و به اين مطلب ذاتاً برسد يعني ذاتاً خود را و نفس خود را و ذهنيات خود را مظهر براي حق بداند.

امکان تبیین برهانی روایات باب علم و اراده پروردگار

اين مطلب تا اينجا تمام شد كه اين مقام، مقام اراده و مشیّت حق است. روايات در اينجا بسيار زياد هست؛ روايتي كه شما از توحيد علمي و عینی آوردید: «قَدَّرَ و قَضَى و أمضَى»¹ اين مراتب و يا روايات بسياري كه در همين توحيد صدوق هست، در اصول كافي در باب علم و ارادۀ حق و علم و جهل هست و مطالبي را بيان مي‌كنند. روایات در اين زمينه زياد است و با بيان ما تمام اين روايات توجيه مي‌شود يعني اين روايات جنبۀ برهاني به خود مي‌گيرد، يعني ديگر جا براي تشكيك نمي‌ماند.

صحبت در اينجا در اين مطلب باقي مي‌ماند. پس اراده و مشیّت انسان و اختيار انسان نسبت به اين و بحث تكاليف و بحث عقاب و ثواب و تمام اينها به اين كيفيت چه خواهد بود؟! اين ديگر برای جلسۀ بعد بماند.

تلمیذ: پس بين مجبور و مختار فقط يك ‌حالت دروني است و هيچ فرقي نمي‌كند.

استاد: بله، هيچ فرقي نمي‌كند، يعني از نقطه‌نظر ارادۀ حتم فرقي نمي‌كند، اما از نقطه‌نظر ارادۀ عزم [فرق می‌کند] فرض كنيد كه مجبور خود را غير از مختار مي‌بيند و مختار خود را غير مجبور مي‌بيند.