بررسی روایات مشیت و ارادۀ پروردگار

تلمیذ: اين جهل دوباره همان‌جا هم هست؟

استاد: بله.

تلمیذ: اينجا يك سؤال هست كه مگر تمام تنزّلات عالم وجود از مقام ذات نيست؟

استاد: بله.

تلمیذ: پس در اين‌ صورت اگر ما بگوييم كه مقام فيض مبدأ است چطور مي‌شود افراد در عالم كثرات نمي‌توانند به مبدأ خودشان برگردند؟

استاد: شما چرا در اينجا از اين تعيّن غفلت كرديد؟! در اينكه همۀ تنزّلات از وجود است در اين بحثي نيست، حتي شخص در منتهاي كدورتش هم باشد دوباره در منتهاي كدورتش عين وجود است و حقيقت وجود است.

تلمیذ: از زماني كه جدا شد يعني تنزّل كرد.

استاد: جدايي نبوده است.

تلمیذ: منظور تنزّل كرد و به تعيّن درآمد در مقام نورانيت محض بود و يا در مقام عماء‌ بود؟! حالا مي‌خواهد برگردد ...

استاد: حالا وجود مي‌خواهد بيايد در اين مقام بماند و در همين اينجا توقف كند.

تلمیذ: پس در این صورت آن دايره‌اي كه بايد تمام شود، تمام نشده است و ناقص است.

تفسیر آیۀ ﴿إنّا لله و إنّا اليه راجِعون﴾

استاد: چرا دیگر، ببينيد دايره به اين معنا كه ... يك‌وقت ما مي‌گوييم: منظور از ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ﴾¹ اين است كه چون همۀ ما از آن وجود بحت و بسيط آمديم، در نتيجه بايد به آن وجود اطلاقي بحت و بسيط برگرديم، معنايش اين‌طور نيست، اصلاً اين نيست، خيلي معناي غلطي است. يك‌وقت معنا اين است كه ما كه از آن وجود بحت و بسيط و اطلاقي آمديم، چون در آنجا جنبۀ إنّيتِ صرف و هويتِ صرف بود و عالم اطلاق بود ما در اين دنيا آمديم، وقتي كه در اين دنيا مي‌آييم اين جنبۀ به دنیا آمدن يك جنبۀ ‌خير دارد كه منافاتي با ﴿إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيۡهِ رَٰجِعُونَ﴾ ندارد و اين تشكّل وجود به اَشكال مختلف است و هيچ منافاتي با آن جنبۀ ‌نورانيت وجود ندارد، نور است كه به اين‌صورت خودش را درمي‌آورد، اين يك مطلب است.