بررسی روایات موجود در باب خلقت انسان (2)

5

...مادر به حساب بیاوریم، همانطور که صدرالمتألهين فرموده كه نطفه يك امر بي‌جان و يك جسميت محض و يك استعداد و يك استعداد محض است و هيچ‌گونه فعليتي ندارد و فعليت او فقط صورت منويّت است كه بعد متبدّل به ‌صورت علقه و مضغه مي‌شود و آن جنبۀ استعداد به‌واسطۀ فعليت صوري كه دارد همين‌طور به سمت فعليت‌هاي نزديك به تجرد حركت مي‌كند، وقتي كه به آن نزديك رسيد يك‌مرتبه يك تحوّل ماهوي در او پيدا مي‌شود و مشمول خطاب ﴿فَتَبَارَكَ ٱللَهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ﴾ مي‌شود كه ﴿ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ﴾¹ آخر مي‌شود آيا اين مسئله در اينجا هست؟!
يااينكه ما اصلاً بايد مطلب را يك‌قدري به عقب‌تر ببريم اگر ما قائل بشويم كه نطفه داراي حركت است و داراي روح حيواني است، پس اين در شكم مادر كاري را انجام نمي‌دهد بلکه بايد يك‌قدري جلوتر برويم. ما اين را در مرد جستجو كنيم يعني اين «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» را در مرد باید پيدا بكنيم. البته در زن هم همين‌طوراست منتها خصوصيت و شكلش تفاوت پيدا مي‌كند. بنابراين اين غذایی را كه انسان مي‌خورد و تبديل به نطفه مي‌شود اين حركت «جسمانیة الحدوث و روحانیة البقاء» ‌در اينجا تشكّل پيدا مي‌كند كه اين «جسمانیة الحدوث» [است] البته اگر قرار باشد بر اينكه به اين كيفيت باشد.
اگر ما قائل به مبناي ديگري بشويم كه جسم مي‌آيد حركت خود را انجام مي‌دهد، روح هم مي‌آيد آن عمل خود را انجام مي‌دهد و از انضمام بين اين دو، نطفه منعقد مي‌شود و اين نطفه در مرد وجود دارد تا وقتي كه به زن منتقل نشود. يك وقتي ممكن است مبنا اين‌طور باشد كه اصلاً آن حقيقت حيوانيت و حياتيت مرد و روح و نفس مرد، همان جنبۀ تأثيرش در نفس، به‌عنوان تنزّلش در روح حيوانيت است. اگر كسي اين‌طور بگويد، جاي بحث و صحبت دارد كه اين روحي كه الآن نفس انسان داراي اين روح است و خصوصياتي كه دارد، تنازل آن همين است كه اين جسم را داراي حركت مي‌كند، اين يك‌طور.
1. سوره مؤمنون (23) آیه 12 ـ 14:
  ﴿وَلَقَدۡ خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٖ مِّن طِينٖ * ثُمَّ جَعَلۡنَٰهُ نُطۡفَةٗ فِي قَرَارٖ مَّكِينٖ * ثُمَّ خَلَقۡنَا ٱلنُّطۡفَةَ عَلَقَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡعَلَقَةَ مُضۡغَةٗ فَخَلَقۡنَا ٱلۡمُضۡغَةَ عِظَٰمٗا فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ فَتَبَارَكَ ٱللَهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ﴾. امام شناسى، ج ‌11، ص 234:
  «و به درستى كه ما حقّاً انسان را از جوهره و شيره گِلْ آفريديم! و پس از آن او را به صورت نطفه در قرارگاه ثابت (رحم مادر) قرار داديم؛ و سپس آن نطفه را عَلَقه آفريديم؛ و پس از آن، آن عَلَقَه را مُضْغَه آفريديم؛ و آنگاه آن مُضْغَه را استخوان‌هاى جنين نموديم؛ و روى آن استخوان‌ها گوشت پوشانيديم؛ و سپس او را به خلقت ديگرى انشاء كرديم؛ پس پربركت است خداوند كه از ميان آفرينندگان بهتر و نيكوتر است.»