
بررسی روایات موجود در باب خلقت انسان (1)
روایات سعادت و شقاوت در بطن مادر و مسئله اختیار انسان محور اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی چند دسته از روایات مربوط به سعادت و شقاوت را بررسی میکند و نشان میدهد که برخی از این روایات چگونه سرنوشت انسان را به علم الهی نسبت میدهند و نه به یک جبر از پیشتعیینشده. سپس روایاتی مطرح میشود که از تأثیر شرایط تکوینی، بطن مادر، ویژگیهای نفسانی و تفاوتهای افراد در فهم، عقل و گرایشهای رفتاری سخن میگویند. در ادامه، نسبت این روایات با مسئله بداء، قضا و قدر، مشیت الهی و اختیار انسان تحلیل میشود و این پرسش مورد توجه قرار میگیرد که عوامل پیشینی تا چه اندازه در سعادت و شقاوت مؤثرند. حاصل بحث، تبیین راهی برای فهم روایات ظاهراً جبرآمیز و جمع میان علم و مشیت الهی با مسئولیت و اختیار انسان است.
بررسی روایات موجود در باب خلقت انسان (1)
4ببینید خیلی اینجا قابل توجه است که این روایت چه چیزی را میخواهد به ما برساند و این در مسائل بعدی خیلی مهم است و بهدرد میخورد که «فكُلٌّ مُیسّرٌ لِما خُلِق لهُ» که «خُلِق لهُ» هم برای عبادت است؛ ﴿وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ﴾، بنابراین غایت برای همه عبادت است حتی شمر و یزید غایتشان عبادت است. «فَیَسَّرَ كُلاًّ لِما خَلَقَ لهُ فالویلُ لِمَنِ اِستَحَبَّ العَمى عَلى الهُدى» اینجا میاندازد گردن این بنده خدایی که به این دنیا آمده است، این از اینجا میافتد گردن او که «فالویلُ لِمَنِ اِستَحَبَّ العَمى عَلى الهُدى» که مصداق آیۀ شریفه هم است که ﴿إِنَّا خَلَقۡنَا ٱلۡإِنسَٰنَ مِن نُّطۡفَةٍ أَمۡشَاجٖ نَّبۡتَلِيهِ فَجَعَلۡنَٰهُ سَمِيعَۢا بَصِيرًا﴾1 و ﴿إِنَّا هَدَيۡنَٰهُ ٱلسَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرٗا وَإِمَّا كَفُورًا﴾2 که لازمۀ این سمع و بصر، مقام عبادت است؛ ولی حالا یک عده راه سعادت و یک عده راه [شقاوت را میروند]، این کلامی که در این روایت هست.
روایت دیگر که در اینجا داریم ... البته روایات زیاد است یعنی من روایات را دستهبندی کردم و هر روزی تیتروار یک عدهاش را میآورم که آنچه را که در تکوّن و در اختیار ممکن است دخالت داشته باشد، روشن شود.
تلمیذ: مدرک روایت؟!
استاد: مدرک روایت جلد پنجم بحار، صفحۀ صد و پنجاه و هفت، باب ششم.
روایت «ما مِن مولودٍ یولدُ إلاّ و إبلیسٌ مِن الأبالِسةِ بِحضرتِهِ...»
روایت دیگر روایتی است که یک مقدار خندهدار هم است:
عن أبیمیثمِ بنِ أبییحیى عن جعفرِ بنِ مُحمّدٍ علیهِ السّلامُ قال:
«ما مِن مولودٍ یولدُ إلاّ و إبلیسٌ مِن الأبالِسةِ بِحضرتِهِ فإن عَلِمَ اللهُ أنّهُ مِن شیعتِنا حَجَبَهُ مِن ذلِك الشَّیطانِ و إن لم یَكُن مِن شیعتِنا أثبَتَ الشّیطانُ إصبعهُ السَّبّابةَ فی دُبُرِهِ فكانَ مأبوناً فإن كانَ اِمرأةً أثبتَ فی فَرجِها فكانَت فاجِرةً فعِند ذلِك یَبكی الصّبیُّ بُكاءً شدیداً إذا هو خَرَجَ مِن بَطنِ أُمِّهِ و اللهُ بَعد ذلِك ﴿يَمۡحُواْ ٱللَهُ مَا يَشَآءُ وَيُثۡبِتُ وَعِندَهُۥٓ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ﴾3و4»
- سوره انسان (76) آیه 2. نور ملكوت قرآن، ج 4، ص 13:
«ما انسان را از نطفه مختلط و درهم آفريديم، درحالىكه وى را از حالى به حالى مبدّل ساختيم؛ تا در نهايت او را شنوا و بينا قرار داديم.» - سوره انسان (76) آیه 3. مطلع انوار، ج 13، ص 126:
«بهدرستىكه ما راه سعادت و طريق وصول و قرب حق را به انسان نموديم، و ليكن او يا در مقام شكر برآمد و يا در صدد كفران شد.» - سوره رعد (13) آيه 39. نور ملكوت قرآن، ج 3، ص 347:
«خداوند به اراده خود ازبين مىبرد و به وجود مىآورد؛ اما امّالكتابى كه در آن چيزى معدوم نمىشود، در نزد خداوند است.» - بحار الأنوار, ج 4، أبواب الصفات باب البداء و النسخ، ص 121، ح 64.
- سوره انسان (76) آیه 2. نور ملكوت قرآن، ج 4، ص 13:
