مبحث اراده و اختيار

سلب‌نشدن اختیار در اکراه

مسئلۀ دوم اینکه این فاعل در فعل خود مجبور نیست؛ اما عملی را که انجام می‌دهد به‌واسطۀ الزام علل مُعدّه و علل محدِّدۀ او است. فرض کنید که مُکرِه‌ای مُکرَه را مجبور بر کاری می‌کند، اینکه مُکرِه، مُکرَه را مجبور می‌کند، نه اینکه اختیار و ارادۀ او را سلب می‌کند؛ بلکه از او می‌خواهد که با اختیار و با اراده این کار را انجام دهد ولی اگر انجام نداد او را تهدید می‌کند. در اینجا مکرَه مسلوب الاِختیار نیست؛ اختیار از او سلب نشده است؛ ولی طریق برای اختیار او محدود است. به عبارت دیگر اختیاری که مکرَه دارد انجام می‌دهد آن اختیار، یک‌طرفه است و قدرت بر إتیان به‌ طرف مخالف را به هر علّتی ندارد. اینکه قدرت را ندارد نه اینکه قادر تکوینی نیست، بلکه قادر تشریعی نیست، قادر عقلایی نیست، قادر اعتباری نیست. اگر قادر تکوینی نباشد که همان مُجبَر است فرق نمی‌کند؛ ولی این با اختیار خود طرف مخالف را بر می‌گزیند.

به او می‌گویند که از این اتاق خارج شو والاّ ما تو را ازبین می‌بریم و می‌زنیم و به تو صدمه وارد می‌کنیم. خروج از این اتاق به اختیار او است؛ یعنی این شخص همان مقدماتی را که آن مقدمات را ما در حصول فعل عرض کردیم در ذهن خود انجام می‌دهد؛ اوّل صورت ذهنیۀ خروج را درنظر می‌گیرد و بعد مسائلی را که در این حول‌وحوش وجود دارد درنظر می‌گیرد، تهدید فاعل را درنظر می‌گیرد و صدمه‌ای را که به او می‌رسد را تصوّر می‌کند و جمع بین عدم خروج و خروج می‌کند؛ بالمآل یکی از دو طرف نقیضین برای او راجح می‌آید و رجحان او، رجحانِ ملزِم می‌شود؛ آن‌وقت اراده و اختیار خروج برای او محقق می‌شود. پس در مورد مُکرَه هم تمام مقدمات عالیه و واسطۀ بین ادراک غایت تا رسیدن به انبعاث اعضاء و جوارح و حرکت نحو الفعل بدون هیچ‌گونه کم و زیاد وجود دارد.