جنبۀ ارتباط فعل انسان با عالم قضا و قدر

ارتباط عالم قضا و قدر با افعال انسان

حالا سراغ این مطلب آمدیم که ببینیم این ارتباط بین عالم قضا و قدر که جنبۀ علّیت است با تکلیف انسان چه نوع ارتباطی دارد؟! اینجا است که خلاصه معرکۀ آراء است و کلٌّ ذَهبَ إلی طَریقٍ و یَسلُکُ طریقا. که این عالم قضا و قدر که عالم مشیّت است آیا یک عالمی است که قبلاً بوده است و به ‌این‌ نحوی است که قبلاً خداوند متعال این عالم را خلق کرده است و تمام حوادث و تمام قضایایی که در این عالم اتفاق می‌افتد، قبلاً در آنجا ثبت بوده است و بعد خداوند این دفتر را باز کرده و از صفحۀ اوّل شروع به اجرا کرده تااینکه به صفحۀ آخر برسد؟! آیا به این کیفیت است؟! آیا انسان در این قضیه و در این مسئله نقش رادع را دارد یا نقش مجری را دارد؟! کدام‌یک از این دو را دارد؟! یا اصلاً نقش رادع و مانع و مجری و فاعل را ندارد؟! اینها مسائلی است که باید در حول‌وحوش این قضایا و این مطالب بحث بشود.

مقدمات تحقق فعل انسان

آنچه که در ارتباط با فعل انسان به‌عنوان مقدمه باید عرض شود این است که هر فعلی که از فاعل سر می‌زند باید مقدمات اربعه یا خمسه یا ثلاثه ـ بسته به تفصیلی که داده شده است ـ را بپیماید و طی کند تا بتواند به فعل خارجی برسد.

مسئلۀ اوّل ادراک غایت به یک صورت عِلّیه که شبیه به تصوّر است می‌باشد یعنی صورت تصوریّۀ وهمیۀ خیالیه، بعد میل به آن صورت و اشتیاق به آن صورت است، بعد ادراک واقعی به‌ صورت علمیه و تصدیق به مقتضای آن صورت و رجحان جهت فعل یا جهت ترک نسبت به آن صورت علّیه می‌باشد که این‌هم در مرتبۀ سوم است، بعد شوق اکید نسبت به آن صورت است که از آن تعبیر به اراده و همّت؛ حالا نسبت به اتیان آن صورت یا نسبت به عدم اتیان درصورتی‌که مقام، مقام ردع و کفّ نفس است. این‌هم می‌شود مسئلۀ چهارم یا سوم. در مسئلۀ دیگر حرکت عضلات نحوالفعل است، حالا در این حرکت عضلات به‌نحو فعل، در اینجا در اختیار ما نمی‌تواند باشد، چون بین انسان و آن فعلی که در خارج انجام می‌دهد یک ارتباط مستقیم و به عبارت دیگر رابطه، رابطۀ قضیۀ ضروریه نخواهد بود، به جهت اینکه چه‌بسا مانع و رادعی بر سر راه انسان قرار بگیرد و انسان را از آن فعل باز بدارد.