كيفيّت حضور عينى اشياء در علم عنائى حق (2)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

تلمیذ: «اوّل ما خلق الله نوری»¹ که می‌گوییم جزء خلق حساب می‌شود، از آن طرف عالم امر است، آیا از عالم خلق است یا امر؟

استاد: به‌طورکلی از نظر اصطلاحی مبدعات جزء عالم امر هستند، غیر مبدعات جزء عالم خلق هستند. این اصطلاح خود قرآن است و ﴿أَلَا لَهُ ٱلۡخَلۡقُ وَٱلۡأَمۡرُ﴾² که خلق جنبۀ غیر ابداعی دارد و امر جنبۀ فاعلی دارد، خلق هم جنبۀ مفعولی دارد. بنابراین اسماء کلیۀ الهیّه و مجردات جزء عالم امر هستند و عالم مثال و برزخ و ماده جزء عالم خلق به‌حساب می‌آیند؛ یعنی هرچه که جنبۀ نوری دارد و به صورت درنیامده است، می‌شود به آن گفت که امر است و اگر به صورت در بیاید جنبۀ خلق دارد. گرچه به یک لحاظ، به تنزّل ذات، خلق می‌گویند؛ یعنی همین که ذات در اسماء و صفات تنزّل پیدا می‌کند به آن خلق گفته می‌شود و تعابیر در اینجا مختلف است.

تلمیذ: اشتراک لفظی است، دو معنا می‌تواند داشته باشد.

استاد: بله دو معنا می‌تواند داشته باشد، هر چیزی که ملصق به ذات است و از لوازم ذات است به تعبیر بعضی از عرفا جنبۀ امری دارد، مثل اسماء و صفات کلیه الهی و هرچه که جنبۀ تنزّل از آن پیدا می‌کند، به عبارت دیگر معلول اوّل به بعد، جنبۀ خلقی دارد، بعضی‌ها این‌طور تفسیر کردند. یعنی به اسماء کلیه الهیه «خلق» نمی‌گویند بلکه به آن امر می‌گویند؛ چون لازمۀ ذات است؛ ولی هرچه را که مترتّب بر اسماء کلیه است، فرض کنید به‌نحو اسماء جزئیه، جنبۀ خلقی دارد. فرض کنید که اسم خالق که وصف است جنبۀ امری دارد؛ چون ملصق به ذات است؛ ولی آن اسم خالق وقتی که موجب خلق اشیاء دیگر شود ولو مجرّد، به آن جنبۀ خلقی می‌گویند، تعابیر در اینجا مختلف است.

تلمیذ: در مورد «اوّل‌ ما خلق‌ الله»، این خلق را در اینجا استعمال کرده است اگر همین را با عالم مثال بسنجیم مخلوق است و اگر فی‌نفسه بسنجیم عالم امر است به این جهت که جزء مجردات است.