كيفيّت حضور عينى اشياء در علم عنائى حق (1)

وحدت اراده پروردگار و تعدد مراد

بناءًعلیٰ‌هذا یک اراده هست و آن ارادۀ حق عبارت است از خلق. دیگر معنا ندارد بگوییم که پروردگار متعال امروز یک اراده کرده است و فردا ارادۀ دیگری را می‌کند و خداوند متعال علم به ارادۀ فردا ندارد یا اینکه می‌داند که فردا چه اراده خواهد کرد، در آنجا زمان راه ندارد. پس این اراده‌های متفاوته و متوالیه به چه معنایی است؟! این اراده به معنای مراد است؛ یعنی ظهور و تجلی حق در مظاهر مختلفه، خودِ اختلاف به جهت اختلاف در مرأئی، اختلاف در اراده عنوان می‌شود؛ ولی در واقع اراده ارادۀ واحد است؛ چون اشیاء کثیرند و عالم، عالمِ کثرت است؛ لذا این کثرت در ارادۀ حق تسرّی و تَدَخُّل پیدا می‌کند و اراده‌ها متفاوت می‌شوند؛ ارادۀ حق بر خلقت عمرو، ارادۀ حق بر خلقت بکر، ارادۀ حق بر خلقت خالد، این ارادۀ حق بر خلقت این‌طور نیست که اراده‌ها مختلف باشند؛ بلکه مراد مختلف است و مراد مختلف لازم نگرفته است که اراده هم مختلف باشد بلکه ارادۀ واحد است. اما این ارادۀ واحد وقتی در مرأئی مختلف نزول پیدا می‌کند مرادهای مختلفی را به‌وجود می‌آورد. مراد مختلف است و مرأئی مختلف است.

بناءًعلیٰ‌هذا [بیشتر از] یک اراده در خداوند متعال نیست و آن ارادۀ اثبات فعلیت و اثبات ظلّیت است برای عالم مادون خود، برای آثار خود، برای مخلوقات خود و برای تنزّل خود، اراده ارادۀ واحد است. اینجا است که آیۀ شریفه می‌فرماید: ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ الاّ وَٰحِدَةٞ﴾،¹ ﴿أَمۡرُنَآ﴾ یعنی اراده و مشیّت ما؛ ما که چند تا اراده و مشیّت نداریم که مثلاً اراده کنیم زید را، اراده کنیم عمرو را، اراده کنیم خالد را، اراده کنیم بکر را، اراده کنیم خلقت زمین را، خلقت آسمان را، خلقت جبرئیل را. اینها اراده‌های مختلف است. این ارادۀ مختلف از این نظر برای مُرید لازم است چون مُرید نمی‌تواند بیش از یک اراده کند. اگر مرید بخواهد یک اراده داشته باشد و در آن یک اراده، مراد او مختلفه باشد، این در اینجا منافات ندارد و هیچ منافاتی با تجرّد ندارد بلکه تجرد مُثبت این نظریه و این مبنا خواهد بود.