كيفيّت ترتب حوادث در عالم تكوين و نحوه نزول مشيت خداوند

امروز نمی‌توانی مگس را با دستت بپرانی، بعد کم‌کم بزرگ می‌شوی، بالغ می‌شوی، فلان می‌شوی، کم‌کم شاخ و شانه می‌کشی و دویست کیلو وزن پیدا می‌کنی، تو همین‌قدری بودی که در حال مرگ بودی! این تدریج الحصول را ما در واقع بالحقیقه می‌بینیم، حالا این تدریجی‌الحصول که بر یک علت مافوق متوقف است، آیا در علل مافوق هم تدریج وجود دارد یا در آنجا دفعتاً آن علت تحقق دارد و در عالم ماده تدریج پیدا می‌کند؟! اگر بگوییم که در آنجا هم تدریج دارد پس باید بگوییم که در آنجا هم زمان هست درحالی‌که در آنجا زمان نیست؛ چون زمان مخلوق و معلول برای ماده است.

تلمیذ: ﴿فِي يَوۡمٖ كَانَ مِقۡدَارُهُۥ خَمۡسِينَ أَلۡفَ سَنَة﴾² مربوط به کدام عوالم است؟!³

استاد: از همین عالم ماده دیگر، یعنی از نظر درازا و کشش مربوط به این می‌شود؛ یعنی وقتی که یک یوم ربوبی را حساب کنید این‌طور برای انسان مجسم می‌شود کَأنَّ پنجاه‌هزار سال از عمرش می‌گذرد، نه اینکه واقعاً آنجا مربوط به روز و شب است.

تلمیذ: بی حدی را نمی‌رساند؟

استاد: بله دیگر یعنی می‌خواهد همان سعه را برساند، می‌خواهد بگوید که در شما این‌طور می‌شود. فرض کنید که اگر جایی بر شما سخت بگذرد یا به شما جایی خوش بگذرد [احساستان متفاوت است] در کجا خوش می‌گذرد؟ فرض کنید که با محبوب چهارده‌ساله شما را یک ماه در جزایر من‌باب‌مثال ... بفرستند! آنجا [تا] بجنبید می‌بینید که ای بابا! یک ماه گذشت اصلاً نفهمیدم! اصلاً نفهمیدم چه بود، چه شد، چه‌کار می‌کردم و کجا بودم. آقاجان یک ماه گذشته است! این برای شما واقعاً مثل یک ساعت است؛ یعنی واقعاً انگار شما یک ساعت احساس می‌کنید، مگر ما نمی‌گوییم که زمان یک انتزاع عقلی است؟! این عقل شما واقعاً در آنجا انتزاع یک ساعت را می‌کند. حالا اگر فرض کنید شما را گیر یک آدم بد اخلاق و ظالم به‌جای چهارده‌ساله انداختند مسئله عکس می‌شود.