كيفيّت ترتب حوادث در عالم تكوين و نحوه نزول مشيت خداوند

بنابراین آنچه که موجب حصول و حدوث تدریجی ماده و آثار ماده در عالم کون و فساد است عبارت است از زمان، که آن زمان معلول برای ماده است و چون ماده معلول برای مجرد است، پس معلوم می‌شود که در مجرد، زمان وجود ندارد، این هم مقدمۀ سوم بود.

مقدمۀ چهارم: تدریجی‌نبودن اراده و مشیت علت‌العلل

مقدمۀ چهارم در اینجا این است که آیا حوادث و قضایایی که در عالم هست در حدوث‌شان و در عوالم مافوق که سلسلۀ عِلّی هست، نیاز به مرور زمان دارند؟ من‌باب‌مثال اراده و مشیت پروردگار، سال گذشته بر ایجاد یک حادثه‌ای در زمین تعلّق گرفته است، یک سال باید بگذرد تا اراده و مشیت او بر وجود حادثۀ دیگر در سال آینده تعلّق بگیرد، آیا این‌طور است؟! ما گفتیم که در آنجا زمان نیست، وقتی که زمان نیست آیا این اراده و مشیّتی که ما می‌بینیم یکی‌یکی در عالم ماده انجام می‌گیرد؛ مثلاً زلزله امسال پیدا می‌شود، خسوف در دو ماه بعد پیدا می‌شود، حوادث پیدا می‌شوند، زید امروز به‌وجود می‌آید، عمرو فردا به‌وجود می‌آید، این می‌میرد، آن به‌دنیا می‌آید، آن خراب می‌شود، آن آباد می‌شود، قمر و فلان به‌هم می‌خورندف افلاک و کواکب دور هم دیگر می‌چرخند و کل نظام عالم تغییر می‌کند، اینکه ما اینها را تدریجی‌الحدوث می‌بینیم و بالواقع و بالحقیقه تدریجی‌الحصول می‌بینیم، آیا آن اراده‌ای که علت برای این است آن هم تدریجی است؟! گفتیم که در آنجا تدریج معنا ندارد، زمان معنا ندارد پس آن اراده و مشیت، اراده و مشیت واحده می‌شود ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ الاّ وَٰحِدَةٞ﴾¹ اینجا است، البته ما فعلاً بحث آیات قرآن نداریم.

پس اگر بخواهیم در سلسلۀ معالیل ـ البته اگر معلول، معلولِ ماده باشد و همین‌طور معالیل مادیِ عرضی باشد نه طولی ـ نگاه کنیم، مرور را مشاهده می‌کنیم و زمان را در آنجا دخیل می‌دانیم و تدریج را در آنجا بالعیان می‌بینیم؛ امروز زید زنده نیست فردا به‌وجود می‌آید، فردا از شکم مادرش بیرون می‌آید، الآن نیست پس‌فردا بزرگ می‌شود الآن کوچک است.