كيفيّت ترتب حوادث در عالم تكوين و نحوه نزول مشيت خداوند

بازگشت این قضیه به همین است که وقتی یک نبی می‌خواهد عملی را انجام دهد عمل اعجازی را انجام دهد، همان کاری را می‌کند که اراده و مشیت خداوند بر جریان آن فعل و کار بخواهد در عالم خارج تحقق پیدا کند. من‌باب‌‌مثال اگر قرار بر این باشد که زیدی بخواهد در اینجا درست شود به چه نحوی درست می‌شود؟ مشیت و ارادۀ خداوند بر این است که یک حسنی در اینجا به سن بلوغ می‌رسد یک صغریٰ هم این طرف به سن بلوغ می‌رسد این دو با همدیگر ازدواج می‌کنند و به‌واسطۀ ازدواج نطفه منعقد می‌شود و کم‌کم این مراحل را طی می‌کند تا اینکه ﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾¹ در اینجا تحقق پیدا کند و ﴿فَتَبَارَكَ ٱللَهُ أَحۡسَنُ ٱلۡخَٰلِقِينَ﴾² در خارج مصداق پیدا کند، این کار انجام می‌شود.

این سلسله‌ای که الآن در عالم خارج به‌نحو طبیعی انجام می‌گیرد به مصداق ترتّب عوالم بر یکدیگر و ترتّب معلول بر علت و سلسلۀ علل، تمام اینها به اراده و مشیت حق، از عالم اراده و مشیت تا عالم ماده، باید سلسله‌وار انجام بگیرد؛ یعنی باید عالم لاهوت در جبروت، جبروت در لاهوت یا به‌عکس ـ بعضی‌ها جبروت را بالاتر می‌دانند ـ لاهوت بعد جبروت، پایین‌تر می‌آید و به ملکوت می‌رسد، هم ملکوت سفلیٰ داریم و هم ملکوت عُلیا داریم، عالم سفلیٰ همان عالم مثال و برزخ است، و از آنجا تنازل پیدا می‌کند، در همۀ اینها زید درست می‌شود، روح زید درست می‌شود و نفس زید درست می‌شود و وقتی که به ﴿ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ﴾ می‌رسد، در آنجا واقعاً زید، زید است، زید در عالم مثال دارای نفس است، دارای روح است، به‌طوری‌که اگر شما چشم داشته باشید اصلاً واقعاً نفس و روح زید را می‌بینید و آثارش را می‌بینید، گرچه در شکم مادر است؛ ولی شما مشاهده می‌کنید و فعل و انفعال او را در عالمِ مثال تصور می‌کنید. این برای تمام سلسلۀ علل و معلولی است که باید تحقق پیدا کند تااینکه ﴿ثُمَّ أَنشَأۡنَٰهُ خَلۡقًا ءَاخَرَ﴾ در اینجا به‌وجود بیاید.