محورهاى اصلى و سير منطقى بحث نسخ و بداء

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

امروز فهرست مطالبی که می‌بایست در این مسئله مورد بحث قرار گیرد را خدمتتان عرض می‌کنیم. بحث راجع نسخ بود و اینکه آیا نسخ به معنای مصطلح داریم که یک حکم در یک زمانی تشریع شده باشد و بعد ابطال شود و حکم دیگری جایگزین آن بشود یا نشود؟ یااینکه نسخ به این کیفیت نداریم. 

تبیین صحیح از حقیقت نسخ

عرض شد که نسخ عبارت است از اَمَد یک حکم که به ظاهر و به‌حسب بادی‌الرأی برای اَمَد نامعلومی تشریع شده است و این حکم إلی غیر النهایة و لاحَد تشریع می‌شود و پس از ابطال آن حکم به این «نسخ» می‌گویند. که عرض شد مطلب به این کیفیت نیست؛ بلکه از ابتدا برای هر حکمی یک اَمدی است و همان‌طوری که هر حکمی در تنجزّش نسبت به مکلف، تحقق ظرف و موضوع را لازم دارد، همین‌طور از نقطه‌نظر زمان‌ هم می‌توانیم بگوییم که زمان یک دخالت مستقیم و شرط محقق موضوع در تعلّق تکلیف به مکلف را دارد.

و اگر من‌باب‌‌مثال ما در ظرف صحت نماز را به حال استقامت و دارای یک شرایط بخوانیم، در ظرف مرض و ابتلاء می‌بینیم آن صلات تفاوت پیدا می‌کند، چرا؟ چون موضوعش عوض شده است و حکم دائر مدار تحقق موضوع است؛ وقتی موضوع متبدّل شود حکم هم متبدّل می‌شود و موضوع یک امر ثابت جزمی نیست، تحقق موضوع [وابسته] به شرایط و اجزاء محقِّقۀ آن است، وقتی شرایط تغییر پیدا می‌کند موضوع هم تغییر پیدا می‌کند و به تغیّر موضوع حکم هم متبدّل و متغیّر خواهد شد.

رابطۀ تبدل حکم در زمان شارع با تبدل در زمان متشرعه

بناءًعلی‌هذا گرچه این نسخ یک حکم ابتدایی است که متخیّل ما این است حکم إلی غیر النهایة و تا زمان وجود مکلف و بقاء و حیات مکلف استمرار دارد و به صراحتِ خاتمیّتِ پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و به لازمۀ آن احکام إلی یوم القیامة مُدَوّن هستند؛ اما وقتی که تبدّل موضوع می‌شود آنگاه برای انسان آشکار می‌شود که شارع آن حکم را براساس و بر مدارِ تحقق موضوع شرع و جعل کرده است. و ما می‌بینیم که در خود زمان شارع هم احکام متبدّل می‌شود و هیچ فرقی نیست بین تبدّل حکم در زمان شارع که اسمش را نسخ بگذاریم و بین تبدّل حکم در زمان اهل شرع که ما اسمش را تغییر موضوع بگذاریم، آن به اَمَد زمانی مربوط می‌شود و این به تحقق موضوع مربوط می‌شود و هردوی اینها علی‌السواء هستند. در زمان شرع و در زمان پیغمبر اکرم حکم عبید و اماء بود و تا زمان آن حضرت و بعد هم وجود داشت؛ اما الآن آن حکم وجود ندارد چون موضوع برای آن حکم نیست.