دوران امر بین نسخ و تخصیص

تعبیر دیگری که می‌توانیم در این زمینه بیاوریم این است که به عبارت دیگر نسخ عبارت از تخصیص در أزمان است؛ چون حکمی که برای وجوب اتجاه به قدس است از نقطه‌نظر زمان إلی قیام ‌القیامة است و ابدیت در اینجا لحاظ شده است. آن‌وقت ما تخصیص می‌زنیم و زمان را تا زمان نزول آیۀ ﴿فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ﴾ می‌کشانیم و بعد بقیۀ أزمان را از تحت این حکم برمی‌داریم. این نسخ می‌شود.

تعریف تخصیص

حالا تخصیص چیست؟ تخصیص عبارت از بیان و اظهار توسعه و تضییق حکم بالنسبه به مورد خاص بعد از اطلاق یا بعد از دلالت عام بر مورد خاص است؛ من‌باب‌مثال مولا گفته است: «أکرم العلماء»، این «أکرم العلماء» شامل همۀ علماء حتی زید می‌شود و با «و لا تکرم زیداً» و یا «و لا تکرم الفساق مِن العلماء»، ما در مقام اثبات، آن ثبوتی که حکایت از کلّیت و توسعۀ میزان دلیلیت «أکرم العلماء» می‌کرد را بالنسبه به مورد خاص تضییق می‌کنیم.

به عبارت دیگر تخصیص عبارت است از تخصیص در افراد و نسخ عبارت است از تخصیص در أزمان. این همان بیان معروفی است که در السنۀ اهل علم متداول است. این یک مطلب بود.

تفاوت نسخ و تخصیص نسبت به وقت عمل به دلیل

مطلب دوم اینکه آنچه معروف است این است که نسخ قبل از وقت عمل به آن دلیل، معنا ندارد، نسخ همیشه پس از وقت عمل به دلیل است. مثلاً پس از اتجاه به قدس آیۀ ﴿فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِ﴾ می‌آید یا فرض کنید که پس از ﴿ٱلزَّانِي لَا يَنكِحُ إِلَّا زَانِيَةً﴾¹ و ﴿بَعۡدِ﴾² می‌آید، چون بالأخره در آن مدت الحمدلله نعمت فراوان است، همیشه هست و مسلمین آنهایی که [مؤمن] هستند دست نگه می‌دارند و بعد که تجویزش می‌آید در این‌صورت دیگر این نسخ می‌شود البته اینکه نسخ می‌گوییم، فعلاً مُماشاتاً للقوم بیان می‌کنیم. پس نسخ همیشه بعد از وقت عمل به دلیل است و تخصیص قبل از وقت عمل به دلیل است والاّ لغویت لازم می‌آید و مراد مولا حاصل نمی‌شود. اگر منظور مولا عدم اکرام زید بود باید قبل از حلول و وقتِ اکرام دلیل خاص را بیاورد نه بعد از اینکه دلیل «أکرم العلماء» آمد.