ظهور الفاظ خطابات عام شارع

راه‌های حل اشکال

برای حلّ این قضیه راه‌هایی بیان شده است:

راه اول: بیان مرحوم آخوند

راه اوّل: همان است که مرحوم آخوند در کفایه ذکر کرده‌اند؛ ایشان می‌فرمایند: «گرچه اداتِ خطاب، در خطاب حضوری و در خطاب حقیقی حقیقت دارند و انصراف دارند اما این الفاظ خطاب در مقام جعل و در مقام وضع دلالت بر معنای عام و معنای سعه‌ای دارند» یعنی همان خطاب ادّعایی و خطاب ایقاعی و خطاب انشائی، در آن حقیقت است؛ گرچه الآن در خطاب حقیقی انصراف پیدا کرده است. بنابراین در مقام شرع و در مقام تکلیف از آنجایی که می‌گوید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ﴾ چون همۀ مکلفین در تکلیف شریک‌اند، بنابراین این «یائی» که برای خطاب آمده است در همان معنای حقیقی خودش در اینجا استعمال شده است و این انصراف باعث ظهور در معنای تخاطب حضوری در اینجا نمی‌شود.

بعد ایشان می‌فرمایند که نیازی نیست و اشکالی ندارد که شارع معدومین را نازل منزلۀ موجودین قرار دهد و بعد حکم واحد را بالنسبه به همه به خطاب واحد سریان دهد. آنچه که در مقام انشاء موجب اشکال است بعث و زجر فعلی است که در اینجا کسی از بعث و زجر فعلی صحبت نکرده است؛ بنابراین ما از یک خطاب ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ﴾ سعه و شمول همۀ افراد مکلف را استفاده می‌کنیم و خطاب ما دیگر خطاب ایقاعی و انشائی می‌شود و اشکالی هم ندارد. معدومین هم نازل منزلۀ موجودین هستند.¹

اشکال مرحوم آقاضیاء به بیان آخوند و نقد آن

جوابی که مرحوم آقا ضیاء به ایشان از این نقطه‌نظر می‌دهند این است: «الفاظی که دلالت بر خطاب می‌کنند مثل «یاء»، «کُم» و امثال‌ذلک ظهور در خطاب حقیقی دارند» بنابراین این ظهوری که در خطاب حقیقی دارند باعث می‌شود که آن «مؤمنون»ی که در آنجا بعد از اینها آمده است به افرادی که حاضر در مجلس تخاطب هستند تخصیص پیدا کند نه آن افرادی که غایب هستند. به‌جهتی که این ظهور در اینجا موجب رفع ید از عمومیت المؤمنون می‌شود. بنابراین این اختصاص به این افراد پیدا می‌کند.