بررسی حجیت خطابات مشافهیه نسبت به غیرمشافهین

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

بحث حجیت خطابات مشافهیه نسبت به غیر مقصودین بالخطاب

بحث در خطابات مشافهیه است که آیا نسبت به غیر مقصودین بالخطاب و غیر مشافهین حجّیت دارد یا حجّیت ندارد؟ البته ثمره را ذکر کرده‌اند بر اینکه اگر ظواهر نسبت به غیر مشافهین حجّیت داشته باشد، به این معنا است که خطاب از نقطه‌نظر مدلول گرچه به مقصودین به خطاب واقع شده است، اما شمول آن نسبت به غیر آنها ـ که غائبین یا معدومین باشند ـ شمول دلالی است؛ یعنی مفاهیم و مدالیل این خطاب به‌واسطۀ حجّیت ظهوری که در آن خطاب هست شامل غیر مقصودین بالخطاب و مشافهین هم خواهد بود و اگر ما قائل شویم بر اینکه خطاب، اختصاص به مشافهین دارد و حتی غائبین را شامل نمی‌شود ـ البته کسی نگفته است که منظور از خطاب در زمان پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم افرادی هستند که در مسجد حضور داشتند یا در مدینه حضور داشتند ـ این احتمال بسیار بعید است.

غائبین یعنی افرادی که فرض کنید در بلاد دوردست قرار دارند به‌نحوی‌که فرهنگ و محاورات آنها با محاورات مردم جزیرة‌العرب در زمان رسول خدا تفاوت دارد. بناءًعلیٰ‌هذا اینکه بحث برود روی شمول خطاب برای افرادی که در خارج از حیطۀ القائات خطاب پیغمبر اکرم قرار گرفته‌اند، به‌نحوی‌که حتی افرادی که در خارج از مسجد باشند را شامل نشود و فقط اختصاص به همان کسانی داشته باشد که در مقابل پیغمبر قرار گرفته‌اند، این حرف بسیار بعید است و کسی قائل به این مطلب نیست.

دیدگاه مرحوم میرزای قمی: اختصاص حجّیت ظواهر به مقصودین بالافهام

مرحوم میرزای قمی بیانی در اینجا دارند؛ ایشان با طرح مقدماتی اثبات می‌کنند که به‌طورکلی حجّیت ظواهر مختص به مقصودین بالإفهام است و اینها همان افرادی هستند که در زمان حضرت رسول صلّی الله علیه و آله و سلّم وجود داشتند.¹ مهم‌ترین دلیل و مقدمۀ ایشان عبارت از این است که می‌‌فرمایند: «همیشه بین مخاطب و مُنْشئ، مُلقی و کاتب ارتباطاتی وجود دارد که متکلم یا کاتب براساس آن ارتباطات و قرائن کلمات خودش را به مخاطب القاء می‌کند»؛ حالا یا به‌صورت تکلّم و یا به‌صورت نوشته و رساله. و چون این ارتباط بین این دو وجود دارد بنابراین عبارات و کلمات هم براساس این قرائن هویّت پیدا می‌کنند و ظهوری که در این زمینه منعقد می‌شود، مختص به این محور است و نمی‌تواند از این محور تجاوز کند.