نقد نظر آیةالله حکیم و مرحوم نائینی در استصحاب عدم نعتی

حالا که شارع این‌طور لحاظ کرده است پس شارع می‌خواهد وجود موضوع را در قضیه لحاظ کند؛ از آن طرف، ما یک عدم قرشیه داریم یا فرض کنید که عدم فسق داریم، آن عدم فسق نعتی است، یعنی ما نمی‌دانیم زید الآن متصف به فسق است یا متصف به عدالت است، می‌گوییم قبلاً که اصلاً این وجود نداشته است، و نطفه‌ای فی أصلاب الآباء والأمهات بوده؛ پس قبلاً هم دیگر فسق نداشته است. حالا آن عدم فسق را می‌خواهیم حمل کنیم بر این زیدی که الآن بیست سالش شده است. می‌گوییم خب این از قبل چون فسق نداشته الآن هم فسق ندارد. وقتی که فسق نداشت مشمول وجوب اکرام علما خواهد بود.

اینجاست که دیگر این مسئله بار می‌شود بر اینکه آن فسق قبلاً که وجود نداشته، آن مقارن با عدم زید در ظرف خودش بوده است، بنابراین این وجود زید حالت سابقه ندارد و ما در استصحاب حالت سابقه می‌خواهیم. این همانی است که حالا ما یا از آن تعبیر می‌کنیم به تبدّل موضوع یا اینکه این آقایان تعبیر می‌کنند به عدم وجود حالت سابقه. لذا می‌گویند که به مفاد لیس ناقصه در اینجا نمی‌شود استصحاب بشود. این اشکال بر مرحوم آقای حکیم بود.

بیان مرحوم نائینی در استصحاب عدم ازلی و نعتی

بعد مرحوم نائینی خودشان در اینجا بیانی دارند. بیان ایشان این است که در آن اوصافی که آن اوصاف مقارن با وجود این موضوع هستند در آنجا استصحاب عدم نعتی به مفاد لیس تامه ـ به مفاد لیس ناقصه که اصلا در اینجا نداریم ـ در اینجا جاری نمی‌شود. چون این موجب اصل مثبت است.

یعنی فرض کنید که مرأه‌ای هست، در قرشی بودن و عدم قرشی بودنش شک داریم. خُب این قبلاً که وجود نداشته، عدم قرشیّت هم طبعاً در عالم عدم، تحقق عدمی داشته است، حالا به اعتبار حکما بگوییم تقرّر داشته است ـ البته خُب آنها هم این‌طور نمی‌گویند ‌ـ حالا این مرأه در اینجا هست؛ ما همان عدم القرشیة را استصحاب کنیم و بگوییم: فهذه المرأة لیست بقرشیة، این می‌شود اصل مثبت. بنابراین به لحاظ اصل مثبت در اینجا این عدم جاری نمی‌شود.