امکان استصحاب عدم نعتی بدون استصحاب منعوت

تلمیذ: اینها مثالی که می‌زنند در باب شمس می‌زنند؛ إذا طلعت الشمس فالنهار موجود.

استاد: نه، به‌طور‌کلی در همۀ قضایای حملیه همین‌طور است. هر قضیۀ حملیه احتیاجش به قضیۀ شرطیه است دیگر! و اشکال هم ندارد، درست هم هست.

تلمیذ: در شرطیه ارجاع به حملیه می‌کنند؟

استاد: در شرطیه هم همین‌طور است، به شمس همین‌طور است، به غیر شمس هم همین‌طور است، هر قضیۀ شرطیه‌ای ترکیبش از دو قضیۀ حملیه است دیگر! در منطق هم هست دیگر!

تلمیذ: در قید وجود هم همین‌طور است؟

استاد: در قید وجود هم همین‌طور است. قید وجود یعنی هر قضیه‌ای که بخواهد تحقق پیدا کند، یعنی حمل بخواهد از محمول به موضوع حمل بشود، در اینجا ما یک قید وجود لازم داریم؛ چه قضیۀ شرطیه داشته باشیم، چه قضیۀ حملیه داشته باشیم. یعنی ایشان می‌گویند حکم وقتی بر سر رجل می‌آید که لحاظ خارجی این قضیه مورد لحاظ بشود. فرض کنید اگر اصلاً فردی در خارج و در عالم، وجود ندارد؛ آیا می‌گویند أکرم الرجل العالم؟! خُب نمی‌گویند دیگر! پس به لحاظ حکایت از خارج و مرآت برای خارج بودن، همیشه قضایای حملیه را مولا و شارع مطرح می‌کند، و مورد تخاطب قرار می‌دهد.

روی این حساب در هر قضیۀ حملیه وجود خارجی لحاظ است درحالتی‌که ما در استصحاب عدم نعتی اصلاً موضوع نداریم تا اینکه بخواهیم این را استصحاب کنیم. یعنی استصحاب عدم نعتی که بدون موضوع است را می‌خواهیم حمل کنیم بر آن موضوعی که وجود خارجی آن موضوع لحاظ شده است. درحالتی‌که این خلاف است و نمی‌شود.

اگر حالا این حواشی را ملاحظه کنید، ایشان می‌گویند که درست مثل اراده و کراهت می‌ماند، اراده و کراهت، ظرف خارج، مسقط اینهاست، نه مثبت اینها. اراده عبارت است از آن عزم و جزمی که بعد از طی مقدمات برای مرید و برای کاره حاصل می‌شود و به‌واسطۀ آن اقدامی را انجام می‌دهد. اقدامی را که او انجام می‌دهد رفع می‌کند آن ارادۀ نفسانی او را و عملی را که دفع می‌کند، کراهت نفسانی را رفع می‌کند، نه‌اینکه اراده و کراهت، اینها لحاظ خارجی دارند. لحاظ اراده و کراهت لحاظ ذهنی و نفسی است.¹