حکم عامّ در تخصیص به مخصّص مجمَل (8)

اشکال علامه طهرانی بر آیةالله خویی: فارق استثناء و تقیید

مرحوم آقا¹ ـ رضوان الله علیه ـ در اینجا بر آقای خویی اشکالی دارند و اشکالشان موجّه است. ایشان می‌فرمایند که شما استثناء را به مقیِّد تشبیه کردید و مقام را مقام تصوّر گرفتید، اما این فارق دارد. به‌جهت‌اینکه در مورد تقیید، این قید از اول برای عامّ، ظهور درست می‌کند و انعقاد ظهور می‌کند و وقتی که انعقاد ظهور کرد، دیگر تمسّک به آن مورد، تمسّک به عامّ در شبهۀ مصداقیّه می‌شود.

من‌باب‌مثال وقتی‌که مولا بگوید: «أکرِم أقرِبائی غَیر الأعداء»، از اول در مقام انعقاد ظهور عامّ و در محطّ استیعاب عامّ، أقرباء غیر عدوّ لحاظ شده است و با آن بیانی که عرض شد، از باب تتمیم جعل در موضوع، اطلاق عقدالوضع، علم به آن موضوع را در مقام احراز اقتضاء می‌کند؛ پس کأنّ مولا یک مطلب را القا کرده است و آن أقرباء غیر عدوّ هستند. پس در هر موردی که شما شک داشتید که آیا این عدوّ است یا عدوّ نیست، دیگر به این عامّ نمی‌توانید تمسّک کنید. چون از اول حکم روی أقرباء غیر عدوّ رفته است و محطّ استیعاب، مضیَّق شده است و از آن توسعه درآمده است. لذا تمسّک به عامّ در این شبهه، مانند تمسّک به «أکرِم العُلماء» در صورت شک در علمیّت است و فرقی نمی‌کند.

در اینجا آنچه که محلّ بحث است اینکه آیا در اینجا استثناء، حکم تقیید را دارد؟ اگر حکم تقیید را داشت و مخصّص متّصل در اینجا مانند مقیِّد بود، مطلب تمام است و ما هم قائل به همین هستیم. ما هم قائلیم بر اینکه در تقیید، از اول آن عامّ دایره‌اش مضیّق می‌شود، نه‌اینکه برایش ظهوری منعقد بشود و بعد، از آن ظهور به‌واسطۀ تقیید رفع ید بشود. نه، این‌طور نیست. از اول ظهور برای عامّ در آن دایرۀ تقیید است.

من‌باب‌مثال در «أکرِم العالِمَ الفَقیه» از اول این عالم به فقیه تسرّی پیدا کرده است و فقیه هم روی عالم رفته است. دیگر دایره، از عالم به غیر فقیه سرایت نکرده است تا در آنجا ظهور منعقد بشود. لذا اگر شما در فقاهت شخصی شک کردید با صدق عنوان علم، در اینجا آن عنوان [عالم] نمی‌تواند عامّی برای این مورد مشکوک قرار بگیرد. چون عامّ تنها که ما نداریم، عامّ فقیه داریم. این در مورد تقیید صحیح است.