حکم عامّ در تخصیص به مخصّص مُجمَل (6)

تلمیذ: مطلب طولانی می‌شود وإلاّ اشکال باقی است.

شمول استغراق «أکرم العلماء الّا الفسّاق منهم» نسبت به فرد مشکوک

استاد: اگر اشکالی هست بگویید. اینکه من دارم خدمتتان توضیح می‌دهم به‌خاطر این است که وقتی که مولا می‌گوید: «أکرِم العُلماء»، استغراق را دارد می‌گوید؛ می‌گوید جمیع افراد علمایی که در قم هستند، مورد اکرام هستند؛ مگر آن [عالمی] که علم به فسقش داشته باشی. پس با بی‌زبانی دارد می‌گوید که مشکوک هم منظورِ من هست.

تلمیذ: می‌خواهم عرض کنم که حضرت‌عالی قضیۀ مستثنیٰ و مستثنی‌ٰمنه را با تحلیل ذهنی می‌فرمایید و می‌فرمایید در عامّ باید عقد‌الوضعش را این کار را بکنیم، در خاصّ هم عقد‌الوضعش را آن کار بکنیم؛ بعد می‌آییم آن را تخصیص می‌زنیم.

استاد: چاره نداریم.

تلمیذ: راه دیگری هست. اینکه بگوییم خاصّ، جزء در خود عقد‌الوضع عامّ تحّقق پیدا می‌کند.

استاد: خاصّ از کجا می‌آید؟

تلمیذ: خاصّ از هرکجا که آمده است؛ عرف، شرع، عقل.

استاد: نه، همین است. اینکه شما می‌گویید خاصّ می‌آید، شما خاصّ را محرز می‌کنید ولی اصلاً عامّ را رها می‌کنید.

تلمیذ: نه، جزء موضوع است.

استاد: جان من! ما هم همین را داریم می‌گوییم؛ اینکه شما می‌گویید خاصّ جزء موضوع می‌شود؛ موضوع چه بود؟

تلمیذ: عالمی که فاسق نباشد.

استاد: احسنت! حالا این [مشکوک] هم عالمی است که فاسق نیست.

تلمیذ: نه، این موضوع مشکوک است!

استاد: اینجا آن مسئلۀ ما می‌آید که شما در احراز موضوع، علم را می‌خواهید.

تلمیذ: در موردی که شک داریم احراز موضوع نشده است.

استاد: احراز موضوع، علم است؛ خَرَج غیر علم، حالا یا متیقّن‌العدالة است یا مشکوک‌العدالة؛ پس این مورد مشکوک هم داخل در موضوع است.

تلمیذ: این‌طور نمی‌شود! چون موضوع ما، یک جزئش علم است و جزء دیگرش عدالت و عدم‌الفسق است. ما می‌خواهیم بگوییم که خود خاصّ موضوع را ترکیب می‌کند از عالم بودن و عادل بودن، و ما عالم بودن را احراز کردیم، اما عادل بودن را احراز نکردیم.

استاد: نه‌خیر، ما در اینجا از عادل بودن احراز نمی‌کنیم. یک دفعه مولا این‌طوری می‌گوید: «أکرِم العُلماء العُدول»؛ دیگر در اینجا تمسّک به عامّ نمی‌توانیم بکنیم، اما یک وقت می‌گوید: «أکرِم العُلماءَ و لاتُکرِم الفُسّاق»؛ اینکه می‌گوید «فُسّاق»، مگر زبان نداشت بگوید «عادل» تا اینکه نتوانیم تمسّک کنیم؟!