حکم عامّ در تخصیص به مخصِّص مجمَل (1)

بازگشت به تفصیل مرحوم آخوند در مخصّص مجمل

مرحوم آخوند در اینجا فصلی را که باز کرده‌اند ـ و این فصلی بسیار مهم است و جای دقت و تأمّل دارد، بسیاری از مسائل در تحتِ این فصل می‌آید ـ آن فصل این است که اگر عامّی داشته باشیم و آن عامّ دارای افراد مختلفة الحقایقی باشد یا اینکه متّفقة الحقایق و مختلفة الأعراضی باشد، بعد مخصِّصی این عامّ را تخصیص بزند و آن مخصِّصِ ما خود، مجمل است، حالا یا اجمال مفهومی دارد یا مصداقی؛ [حکم تخصیص عامّ به این مخصّص مجمل چیست؟]

اجمال مفهومی مثل‌اینکه مولا می‌گوید: «أکرِم العُلماء»، بعد به‌نحو منفصل می‌گوید: «لا تُکرِم الفُسّاقَ مِن العُلماء»، شک داریم که آیا به عالِم وحدت وجودی هم، فاسِق اطلاق می‌شود یا نمی‌شود؟ طبق آنچه که آقایان می‌فرمایند! شبهه، شبهۀ مفهومی است، مصداقی نیست.

حافظ رحمة الله علیه می‌فرماید:

یا در آن شعر دیگر می‌گویند:

در اینجا این اشعار را بگوییم که این درس ما هم دچار اشکال بشود! این هم یکی از موارد شبهۀ مفهومیّه است که آیا در چنین مکان مقدّسی، چنین مطالبی را مطرح کردن خلاف شرع نیست؟!

می‌فرمایند: خلاصه اینکه آن نان حلال شیخ از جام حرام ما جلوتر بیفتد، معلوم نیست!

حالا شبهۀ مفهومیه را در هرچه شما می‌خواهید تصوّر کنید. ما در وحدت وجود تصور کردیم. شما می‌توانید در جای دیگر تصوّر کنید مثلاً بگویید که شک داریم آیا فاسق فقط به تارک الصلاة گفته می‌شود یا به آن کسی که عقاید انحرافی هم داشته باشد فاسق گفته می‌شود؟ این می‌شود شبهۀ مفهومی. حالا صحبت در این است که وقتی این شد شبهۀ مفهومی، آن «أکرِم العُلماء» چه صورتی پیدا می‌کند؟

این بحثی است که مرحوم آخوند شروع کرده‌اند. خیال می‌کنم اگر بخواهیم امروز که روز اول است واردش بشویم قدری طول بکشد. فعلاً این مطالب به‌عنوان مقدّمه عرض شد. إن‌شاءالله فردا مفصل‌تر و... .