عامّ و مقدّمات حکمت

أعوذ بالله من الشّیطان الرّجیم

بسم الله الرّحمٰن الرّحیم

دیدگاه مرحوم نائینی در باره دخالت مقدّمات حکمت در افادۀ شمول ادات عموم

مرحوم نائینی در عامّ استغراقی برای افادۀ شمول و استغراق ادات عموم، قائل به دخالت مقدّمات حکمت در استفادۀ استغراق عامّی یا شمول عامّی هستند.¹ ایشان می‌فرمایند: آنچه که ادات عموم در مقام افاده‌اش هستند شمول و استجماع مصادیق این مفهوم در تحتِ آن اطلاق عامّ است؛ اما اینکه تمام افراد از جمیع اصنافی که در تحتِ حقیقیت نوعیّۀ واحده هستند برای این الفاظ مدلول واقع بشوند، دیگر الفاظ عموم از دلالت بر آنها ناتوان هستند.

مثلاً در مورد «أکرِم کُلَّ عالِمٍ» عالم بر اصناف مختلفه‌ای اطلاق می‌شود؛ عالم نحوی، عالم فقهی، عالم فلسفی و امثال‌ذلک؛ حال باید دید این اطلاق عالم بر اصناف مختلفه، از کجا در تحتِ مدلول این «کلّ» قرار گرفته است؟ آیا «کلّ» بر این مطلب دلالت دارد؟ [ایشان می‌فرمایند:] نه، «کلّ» دلالت ندارد. «کلّ» می‌گوید که تمام افراد علماء داخل در تحتِ این مفهوم من هستند. آیا همه‌شان [را بیان می‌کند] یا اینکه یک صنف خاصّ را بیان می‌کند، ولی آن صنف خاصّ را به‌نحو استغراق شامل می‌شود؟

آیا جمیع افراد علماء در تحتِ مدلول عامّ داخل هستند یا اینکه عالمان فقیه در تحتِ مدلول عامّ داخل هستند ولی به‌نحو شمول؟ مولا گفته است: «أکرِم کُلَّ العُلماء» در اینجا آیا گفته است که تمام عالمان فقیه و عالمان فلسفی و امثال‌ذلک را إکرام کن؟! این را که نگفته است. پس ما از کجا بدانیم که مدلول کلام مولا، جمیع علماء از هر صنفی است؟ در کلام مولا که نیست. در کلام متکلّم که این قرینه وجود ندارد.

در اینجا مقدّمات حکمت برای ما این افاده را می‌کند که چون مولا در مقام بیان است و اطلاق علماء بر هر صنفی اطلاق جایزی است، بناءًعلیٰ‌هذا به‌لحاظ عدم بیان مورد خاصّ و صنف خاصّ که اگر منظور مولا فرد خاصّی بود، یعنی منظور صنف خاصیّ از این علماء بود، در مقام رفع اشتباه بیان می‌کرد. چون بیان نکرده لذا ما در اینجا بالنّسبة به اصناف علماء یک استفادۀ اطلاق می‌کنیم که آن اطلاق را در تحتِ مدلول لفظ عامّ و ادات عموم می‌آوریم. لهذا برای استفادۀ جمیع اصناف علماء ما نمی‌توانیم فقط به ادات عموم اکتفا کنیم بلکه در اینجا به مقدّمات حکمت هم نیاز داریم.