عامّ بدلی و عامّ شمولی (2)

در مورد عامّ هم مسئله از همین قرار است، چون وقتی که مولا می‌گوید: قَلِّد أیَّ مُقلَّدٍ با قَلِّد مُقَلَّداً فرقی نمی‌کند، یا أکرِم عالِمًا، با أکرِم أیَّ عالِمٍ تَشاء، فرقی نمی‌کند. درصورتی‌که در اوّلی قرینه داشته باشیم که در اینجا استفادۀ عموم نیست، بلکه اطلاق است؛ البته نیازی هم نداریم، خود لفظ دلالت می‌کند بر اطلاق بدلی.

مرحوم نائینی می‌فرماید از نقطه‌نظر محتوا و مفاد چه فرقی می‌کند بین اینکه ما بگوییم: أکرِم أیَّ عالِمٍ یا اینکه بگوییم: أکرِم عالِماً فی هذِه اللّیلَة؟ هم در اوّلی که أکرِم عالِماً باشد، در اینجا حکمِ واحد بر فرد واحد علیٰ نحو البدلیّة است به مقدّمات حکمت، و هم در اینجا حکم واحد و إکرامِ واحد برای عالِمِ واحد به‌واسطۀ اداتی است که دلالت بر شمول و تحقّق آن وجود به‌نحو بدلیّت می‌کنند.

بنابراین وقتی که از نقطه‌نظر مفاد فرقی بین این دو جمله نشد، به چه ملاک و دلیلی ما شمول به‌عنوان عموم را از این استفاده می‌کنیم؟ وقتی در عالَم خارج می‌بینیم که بین این جمله و آن جمله فرقی نیست و منطبقٌ‌علیه واحد است؛ هم در أکرِم عالِمًا منطبقٌ‌علیه یک فرد از علماء است و هم در أکرِم أیَّ عالِمٍ منطبقٌ‌علیه یک فرد از علماء است، بنابراین چه فرقی می‌کند؟! چرا ما اسم این را عامّ بگذاریم و اسم دیگری را مطلق بگذاریم، بلکه هر دوی اینها را داخل در اطلاق بدلی می‌کنیم. ولی در أکرِم أیَّ عالِمٍ از باب تسامح این را داخل در اقسام ثلاثۀ عامّ شمرده‌اند ولکن در واقع باید جزء مطلق به حساب آورد.

تلمیذ: همین حرف را در عامّ مجموعی و استغراقی می‌توانند بزنند که مفاد اینها یکی است.

استاد: نه‌خیر، در آنجا فرق می‌کند. در مورد استغراقی، حکم روی تک‌تک افراد ثبوتاً و نفیاً رفته است، ولی در مورد مجموعی، حکم روی مجموع افراد ثبوتاً رفته، اما نفیاً دیگر حکم روی مجموع نرفته است، بلکه روی فرد واحد رفته است.