تعریف عامّ (2)

اگر حکم به وضع واحد و به ارادۀ واحد در مقام تفهیم و در مقام اراده، روی همۀ افراد نمی‌رفت چطور امتثال یکی، علی البدلیّة کفایت از بقیّه می‌کرد؟! شما که الآن دارید این مورد را امتثال می‌کنید، شک دارید که حکم روی این رفته است یا نرفته است؟ اگر حکم روی این نرفته باشد پس دیگر این امتثال، امتثال نخواهد بود. اینکه الآن امتثال می‌شود اتیان به یک فرد، و کفایت از بقیّه می‌کند به‌خاطر این است که اوّلاً مولا حکم را برده است روی همه، بعد امتثال یکی را از بقیّه مجزِی دانسته است.

من‌باب‌مثال در این مدرسه بیست تا شیرِ آب وجود دارد، یک درخت هم در اینجا وجود دارد. من می‌گویم: «آقا از یکی از این شیرهایی که در اینجا هست این درخت را آب بده». این یعنی نظر من رفته روی تک‌تک این بیست شیری که در این مدرسه قرار داده‌اند. ولی چون منظور که سیرآبی درخت است، توسّط استعمال یک شیر تحصیل می‌شود، بنابراین وقتی که تحصیل شد دیگر آن خواستِ مولا تأمین می‌شود و این، عامّ را از عمومیّت خودش خارج نکرده است.

لذا اگر از مولا بپرسند که آیا نظر شما روی آن شیر آنجا هست؟ می‌گوید: بله. [دوباره اگر بپرسند که] آیا نظر شما روی آن یکی هم هست؟ می‌گوید: بله. به ارادۀ واحده و به اطلاق واحده و به وضع واحده، آن لفظ عامّ، علی‌السّواء بر جمیع افراد دلالت می‌کند، ولی در مقام امتثال، امتثال یکی بدل از بقیّه واقع می‌شود. بنابراین این عموم بدلی، این افراد را از تحت این عموم خارج نمی‌کند و عامّ را از تحت عموم بیرون نمی‌آورد.

نظر مختار استاد در کیفیت دلالت الفاظ عامّ

این کلام مرحوم آخوند و این هم مرحوم کمپانی [که بیان شد] و حقّ در این مطلب، همان‌طوری است که مرحوم کمپانی فرمودند؛ اینکه لفظ عامّ یک لفظی است که علی‌السّواء بر جمیع افراد دلالت می‌کند و مولا وقتی که می‌خواهد بر یک موضوعی یک حکم را اطلاق کند، اوّلاً و بالذّات باید آن موضوع و افراد و حدود و ثُغورش را در نظر بیاورد بعد، آن حکم را روی آن [موضوع] بار کند یا به‌نحو شمولی یا به‌نحو بدلی؛ شمولی هم یا به‌نحو استغراقی و یا به‌نحو مجموعی. بعد، ما در مقام کشف، آن حکم را استفاده می‌کنیم.