تعریف عامّ (1)

بررسی اشکال آیةالله خویی به مرحوم آخوند در خروج عشره از عامّ

روی این حساب، اشکال آقای خویی به مرحوم آخوند که ایشان فرمودند: ما تعریفی می‌کنیم که این تعریف، حتی عشره را هم در بر بگیرد و مطّرد باشد، این مسئلۀ ایشان خالی از تأمل نیست. ایشان می‌فرمایند: تعریفی که برای عامّ هست این است که هر لفظی که دلالت بالوضع کند به افرادی که منطبقٌ‌علیه خارجیِ این لفظ باشند، به آن لفظ، عامّ می‌گویند.¹

اشکال به تعریف آیةالله خویی از عامّ

مسئله‌ای که در اینجا هست این است که شما می‌فرمایید: عامّ، لفظی است که بالوضع دلالت کند بر اینکه منطبقٌ‌علیه خارجی باشند. آیا منظور شما در مثال «کلُّ رجلٍ»، مفهومِ کلّ رجل است یا مفهوم رجلِ تنها؟ اگر بگویید کلّ رجل، می‌گوییم: کلّ رجل، منطبقٌ‌علیه خارجی ندارد و شما که نمی‌توانید به زید بگویید: «هذا کلُّ رجلٍ»؛ به عمرو که نمی‌توانید بگویید: «هذا کلُّ رجلٍ»، به بکر که نمی‌توانید بگویید: «هذا کلُّ رجلٍ». بله، به تمام اینها می‌توانید «رجل» بگویید، رجل که عامّ نیست، بلکه «کلّ رجل» عامّ است.

یک‌وقت می‌گوییم «رجل» عامّ است، بسیار خوب؛ این رجل، منطبقٌ‌علیه خارجی دارد؛ زید و عمرو و بکر و خالد، تمام اینها رجل هستند، ولی شما که رجل را عامّ نمی‌دانید و «کلّ رجل» را عامّ می‌دانید، و «کلّ رجل» منطبقٌ‌علیه خارجی ندارد.

البته إن‌شاءالله من تعریف برای عامّ را عرض می‌کنم ولیکن این تعریفی که ایشان کرده‌اند از این نظر [اشکال دارد]. ایشان می‌خواستند به این وسیله، اطلاقِ شمولی را خارج کنند؛ چون در اطلاق شمولی، دلالت لفظ بر منطبقٌ‌علیه خارجی هست، [اما این دلالت] به‌وسیلۀ مقدّمات حکمت است، نه بالوضع. یعنی چون مولا لفظ را مطلق آورده است و حدودی برای لفظ تعیین نکرده است، ما به‌جهت عدم رجحان فردی بر فرد دیگر و ترجیح بلامرجِّح بودن، استفاده می‌کنیم که منظور مولا تمام افرادی است که منطبقٌ‌علیه خارجی این لفظ هستند. این، اطلاقِ شمولی می‌شود که این اطلاق شمولی، با مقدّمات حکمت ثابت می‌شود.