تداخل اسباب و مسببات (6)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

نظر مرحوم آقاضیاء در قسم دوم تداخل اسباب

مقام دوم در تقسیم مرحوم آقاضیاء در جایی است که جزاء بتواند متعدد باشد و تعدد بپذیرد و این هم به دو قسم می‌شود. 

قسم اول اینکه شروط متعدد باشند و سنخۀ شروط هم تعدد داشته باشد. مثلاً «إذا ظاهرت فَکَفِّر» و «إذا أفطرت فَکفّر» آیا در اینجا تعدد شروط، مقتضی تعدد جزاء هست یا نه؟ ایشان می‌فرمایند که بعضی‌ها به ملاحظۀ غلبۀ ظهور جزاء در صرف الوجود، در اینجا از ظهور تعدد شرط و جملۀ شرطیه در تعدد جزاء دست برداشتند و گفتند که چون مقتضای جملۀ جزائیه، صرف الوجود است بنابراین شرط، ظهور در استقلالِ در تأثیر ندارد و هر دو شرط یک جزاء را می‌طلبد که عبارت است از همان متعلقش.¹

اشکال آقاضیاء به مرحوم آخوند در تعدد شرط

ایشان در اینجا اشکالی بر مرحوم آخوند وارد می‌کنند. مرحوم آخوند در آن وجوه مُوَجّهۀ برای تعدد شرط، که چهار وجه را ذکر کردند، برای رفع این عویصه و مشکلۀ تزاحم بین شرط و جزاء، بین شروط جمع کردند. اشکالی که مرحوم آقاضیاء به ایشان می‌کنند این است که در جمع بین شرطین و رفع ظهور از شرطین باید در وهلۀ اول مسئلۀ صرف الوجود در جزاء تحکیم پیدا کند، بعد در شرطین تصرف کنید، ولی اگر در مانحن‌فیه هنوز این قضیۀ ظهور جزاء در صرف الوجود تثبیت نشده است، شما از کجا این وجوه صارفۀ ظهور شرطین در استقلال را در اینجا مطرح می‌کنید؟ به عبارت دیگر ثَبِّتِ العرش ثُمَّ انقُش. ما که هنوز در اینجا نمی‌دانیم جزای ما ظهور در صرف الوجودش تثبیت شده است یا نه، و هنوز در مرحلۀ تشکیکِ در تثبیت هستیم، پس به سراغ شرطین رفتن و ظهور آنها را در استقلالِ در تأثیر رد کردن، این خلاف ظاهر است.²

پاسخ به اشکال آقاضیاء بر کلام آخوند

جوابی که به مرحوم آقاضیاء داده می‌شود این است که مرحوم آخوند قضیۀ تصرف در شرطین را در جایی مطرح کرده است که امکان تعدد جزاء شرعاً و یا عقلاً مستحیل است.