تداخل اسباب و مسببات (4)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

نظر مرحوم نائینی در تداخل و عدم تداخل مسبّبات و اشکال بر آن

بحث دیگری که مرحوم نائینی مطرح می‌کنند بحث در تداخل و عدم تداخل مسببات است. عرض شد این بحث با توجه به اینکه مسبَّب، عقلاً و تکویناً متأثّر از سبب است، هیچ ضرورتی در طرحش نیست و عقلاً انفکاک بین سبب و مسبب مستحیل است. عرض شد که برگشت تمام مطالبی که ایشان در این زمینه نقل فرمودند و انفکاکی را که قائل شدند، به‌عنوان مشیر است و جنبۀ حکایی دارد. ولی ایشان برای تداخل و عدم تداخل در مسببات، بحث جدایی را شروع کردند و مطلب و نتیجه همان چیزی است که عرض شد؛ یعنی ایشان در مسببات قائل به عدم تداخل هستند الّا ما خرج بالدلیل. 

ایشان دو مورد را بیان می‌کنند که ممکن است از تحت این اصل تخصصاً خارج باشد:

یکی در آنجایی که بین دو شرط، عموم من وجه باشد، مثل «أکرم عالمًا» و «أکرم هاشمیًا» که مادۀ اجتماع آنها عالم هاشمی است؛ در اینجا ایشان می‌فرمایند که امتثال واحد در مسبب که همان اکرام مادۀ اجتماع است، از تعدد امتثالین کفایت می‌کند.¹

و یکی هم در آنجایی که عقلاً امکان تعدّد برای امتثال وجود ندارد،² مانند همان خفاء اذان و خفاء جدران، که در آنجا دیگر تعدد در قصر و یا تأکّد در وجوب قصر معنا ندارد.

البتّه در مورد عام من وجه عرض شد که مطلب همان‌طور است که ایشان می‌فرمایند؛ یعنی برحسب ظاهر، امتثال واحد در مادۀ اجتماع کفایت از امتثالین می‌کند. ولی در بعضی از مواقع ممکن است یک مقارنات و ظهوراتی داشته باشیم که از ظهور امتثال واحد در کفایت از امتثالین، اقویٰ باشند؛ مثلاً در آنجایی که عنایت خاص به هاشمی باشد، یا عنایت خاص به عالم باشد. لکن در آنجایی که اصلاً شرطین متباینین هستند مانند نوم و حدث بولیّه، یا اینکه تعدد در مفهوم واحد لحاظ شده است، مانند تکرّر در نوم یا تکرّر در بول و امثال‌ذلک، درصورتی‌که قرینه بر کفایت امتثال واحد نباشد، در اینجا ایشان به همان طریقی که مرحوم آخوند فرموده‌اند، قائل به عدم تداخل در مسبب هستند.