تداخل اسباب و مسببات (3)

بنابراین وقتی که از باب حکومت عقل شد، عقل می‌گوید: در هرجا که مطلوب واحد است، در آنجا امتثال بعد از امتثال دیگر معنا ندارد؛ اما در آنجایی که مطلوب متعدد است، امتثال بعد از امتثال معنا دارد چون مطلوب متعدد است. وقتی که در اینجا عقل حاکم به این نظر بود، ظهور جملۀ شرطیه ـ که شرط جزاء مستقلی را اقتضاء می‌کند ـ حکومت عقل را کنار می‌زند و می‌گوید: در اینجا مطلوب متعدد است. من می‌گویم: مطلوب متعدد است؛ بول یک جزاء را می‌طلبد و نوم هم یک جزاء را می‌طلبد.

آیا ظهور شرط با ظهور جزاء متعارض است؟

بنابراین در اینجا تعارض بین ظهور شرط و ظهور جزاء نیست که شما بگویید: جزاء ظهور در مرّه دارد و شرط ظهور در تعدد دارد و بین این دو ظهور تعارض واقع می‌شود، و باید ببینیم کدام ظهور بر دیگری غلبه می‌کند؛ نه‌خیر! در اینجا اصلاً ظهور جزاء در مرّه نیست، بلکه ظهور جزاء در ماهیت مبهمه، در طبیعت مبهمه و در صرف الوجود است؛ اما اینکه آیا مطلوب واحد است یا متعدد است، جزاء در اینجا ظهور ندارد بلکه جملۀ شرطیه ظهور دارد.

جملۀ شرطیه در تعدد مطلوب ظهور دارد؛ هر جملۀ شرطیه می‌گوید: من یک جزای مستقل می‌خواهم و به دیگری کاری ندارم و آن قضیۀ دیگر هم می‌گوید: من یک جزای مستقل می‌خواهم و به دیگری کاری ندارم،. وقتی که این ظهور جملۀ شرطیه در تعدد مطلوب محرز شد، پس این عقل که می‌گوید: با امتثال واحد دیگر امتثال بعد از امتثال معنا ندارد، کنار می‌رود؛ چون مجال عقل و جولان عقل در آنجایی بود که مطلوب واحد باشد ولی در اینجا می‌گوییم: مطلوب متعدد است، پس دیگر جایی برای حکومت عقل در اینجا نمی‌ماند. این کلام مرحوم نائینی در اینجا بود.¹

انحلال قضیه شرطیه به قضایای خارجیه و قول به عدم تداخل

ایشان به دنبال این مطلب این مسئله را مطرح می‌کنند که اگر ما در یک جا شک کردیم که آیا این جملۀ شرطیۀ ما ظهور در جزای مستقل دارد یا ظهور ندارد، در اینجا اگر شرط متعدد و مختلف بود ـ من‌باب‌مثال اگر شما بول کردید باید وضو بگیرید و اگر هم خوابیدید باید وضو بگیرید ـ ما می‌توانیم بگوییم که جملۀ شرطیه ظهور دارد.