8

اگر ما در اینجا قائل شدیم به اینکه خودِ سبب واحد، هم به‌جهت تکوینی و اعیانی خودش و هم به‌جهت عالم اعتبار، مسبب واحد را اقتضاء می‌کند، در این‌صورت لاشک و لاشبهه بر اینکه هیچ قول به تفصیلی در اینجا بین عدم تداخل در اسباب و عدم تداخل در مسببات وجود ندارد. هرجا که سببی هست مسببی هست و هرجا که سبب نیست مسبب هم نیست.
حالا باید در این صحبت کرد که سبب چیست؟ آیا اسباب معرِّف این سبب هستند یا اینها مؤثرات هستند؟ چون گاهی اوقات ممکن است سبب، یک سبب واقعی باشد که آن سبب واقعی مؤثر باشد و این اسباب همه جنبۀ معرِّفات داشته باشند، همه جنبۀ عنوان مشیر داشته باشند، همه جنبۀ حکائی داشته باشند، ما باید ببینیم آیا آنچه که از لسان شارع بیان می‌شود جهت تأثیری دارد یا جهت تعریفی؟ که این همان مسئلۀ علیت و حکمت در اسباب و علل جعلیۀ از طرف شارع است.
اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد